Phần lớn côn trùng bạn gặp trong vườn farmstay ở Tà Đùng là có ích hoặc vô hại: bọ rùa và ấu trùng của nó ăn rệp, bọ ngựa săn sâu và châu chấu, chuồn chuồn bắt muỗi, ruồi nhỏ, nhện giăng lưới bắt côn trùng bay, bướm và ong hút mật thụ phấn cho cây. Chỉ một số ít cần tránh chạm: sâu róm, kiến lửa, rết, ong vò vẽ.
Một khu vườn trồng xen, hạn chế thuốc trừ sâu thường đầy côn trùng, và đó là dấu hiệu vườn khoẻ chứ không phải vườn bẩn. Côn trùng ăn nhau, giữ cho sâu hại không bùng lên. Nhà vườn gọi những con săn mồi ấy là thiên địch, và nhiều người làm vườn lâu năm biết rõ con nào giúp mình.
Bài này giúp bạn nhìn vườn bằng con mắt khác: nhận ra những côn trùng có ích hay gặp, ngắm gần sao cho an toàn, phân biệt vài con gây hại hoặc gây ngứa, và vì sao không nên giết côn trùng chỉ vì sợ.
Vì sao vườn nhiều côn trùng lại là vườn khoẻ?
Trong một khu vườn chỉ trồng một loại cây và phun thuốc theo lịch, côn trùng có ích chết cùng sâu hại. Sâu hại thường hồi phục nhanh hơn, nên nhà vườn phải phun nhiều hơn, vòng lặp ấy tốn kém và làm vườn nghèo đi. Vườn trồng xen nhiều tầng cây, giữ cỏ ở mức vừa phải, ít thuốc thì ngược lại: có chỗ cho thiên địch sống, sinh sản, và chúng giữ sâu hại ở mức chấp nhận được.
Bạn có thể thấy điều này bằng mắt. Trên một chồi rau có rệp, nhìn kỹ sẽ thấy bọ rùa hoặc ấu trùng của nó đang ăn. Trên lá cà phê có nhện nhảy rình mồi. Dưới gốc cây có kiến đi thành hàng tha xác sâu. Mỗi con là một mắt xích nhỏ.
Không phải vườn farmstay nào cũng canh tác hoàn toàn không dùng hoá chất; nhiều vườn vẫn dùng thuốc ở mức nào đó. Nhưng vườn nào còn nhiều bướm, nhiều chuồn chuồn, nhiều nhện, nhiều tiếng côn trùng về đêm thường là vườn được chăm theo hướng giữ cân bằng. Đây cũng là một cách khách tự quan sát để hiểu khu vườn mình ở.
Những côn trùng có ích hay gặp trong vườn và chúng làm gì?
Bảng dưới là những con dễ nhận nhất, ngay cả với người chưa từng quan sát côn trùng.
| Côn trùng | Nhận ra thế nào | Làm gì cho vườn | Khi gặp |
|---|---|---|---|
| Bọ rùa | Nhỏ, lưng tròn bóng, thường đỏ hoặc vàng có chấm đen | Cả con trưởng thành và ấu trùng ăn rệp, rầy nhỏ | Ngắm, để yên trên lá |
| Bọ ngựa | Thân dài xanh hoặc nâu, hai chân trước gập như lưỡi liềm | Săn sâu, châu chấu, ruồi | Ngắm gần được; nó có thể kẹp nhẹ nếu cầm |
| Chuồn chuồn | Bốn cánh trong, bay lượn rồi đậu đầu cọc | Bắt muỗi, ruồi nhỏ trên không | Ngắm buổi sáng nắng và chiều mát |
| Nhện giăng lưới, nhện nhảy | Lưới tròn giữa cành; nhện nhảy nhỏ, mắt to | Bắt côn trùng bay và bò | Đi vòng, không phá lưới |
| Bướm | Nhiều màu, bay chập chờn quanh hoa | Hút mật, góp phần thụ phấn | Ngắm, không bắt để chụp ảnh |
| Kiến vàng | Kiến đỏ cam, làm tổ bằng lá cuộn trên cây | Nhiều nơi dùng để giữ cây ăn trái khỏi sâu | Không chạm tổ; kiến cắn rát |
Ong mật và các loài ong hoang dã nhỏ cũng là thụ phấn viên quan trọng. Chúng có mặt nhiều nhất trong mùa hoa cà phê.
Ngắm côn trùng gần mà không làm hại: cách làm
Thời điểm dễ ngắm côn trùng nhất là sáng sớm, khi sương còn trên lá, côn trùng còn chậm vì lạnh. Bướm đậu xoè cánh phơi nắng, chuồn chuồn đậu yên trên đầu cọc rào, bọ ngựa nằm im trên lá cà phê. Cúi thấp, tiến lại thật chậm, không để bóng của mình đổ lên con vật, bạn có thể nhìn rất gần.
Một chiếc kính lúp nhỏ hay chế độ chụp cận cảnh của điện thoại cho thấy những chi tiết mắt thường bỏ qua: vảy phấn trên cánh bướm, mắt kép của chuồn chuồn, những sợi lông trên chân ong. Không cần bắt côn trùng vào lọ. Nếu muốn nhìn kỹ một con bọ rùa, có thể để nó bò lên ngón tay rồi thả lại đúng lá cũ.
Đừng bắt bướm bằng tay; vảy phấn trên cánh rất dễ tróc và bướm có thể không bay được nữa. Đừng bứt chân, bứt cánh côn trùng cho trẻ xem. Đừng phá lưới nhện chỉ vì nó chắn lối; đi vòng, hoặc nếu lưới chắn đúng cửa phòng, nhờ chủ nhà gỡ nhẹ sang chỗ khác.
Ban đêm, côn trùng kéo tới đèn hiên. Đây là dịp xem những loài hiếm thấy ban ngày: bướm đêm to, bọ cánh cứng, cào cào lá. Ngắm xong thì tắt bớt đèn để chúng đi; đèn sáng cả đêm làm côn trùng kiệt sức quanh bóng đèn.
Những con nên tránh chạm và vì sao
Sâu róm. Sâu có lông dài, thường bám thành cụm trên lá cây ăn trái, thân cây. Lông sâu róm có thể gây ngứa rát, nổi mẩn khi chạm. Nếu lỡ chạm, dùng băng dính dán nhẹ lên da rồi gỡ ra để lấy bớt lông, rửa bằng nước và xà phòng, không gãi, không dụi mắt.
Kiến lửa, kiến vàng. Kiến lửa làm tổ dưới đất, cắn đau và nổi mụn. Kiến vàng trên cây ăn trái cắn rát khi tổ bị động. Khi hái trái hay cắt cành, nhìn kỹ có tổ kiến không; mang găng nếu được nhờ thu hoạch ở cây có kiến.
Rết. Rết hay trú dưới đống củi, đống lá, gạch đá, trong giày để ngoài hiên. Vết rết cắn đau buốt. Giũ giày trước khi xỏ, đeo găng khi bê củi, không thò tay vào hốc tối.
Ong vò vẽ. Làm tổ dưới mái, trong bụi. Tránh xa tổ, báo chủ nhà. Bị đốt nhiều nốt hoặc có dấu hiệu dị ứng thì đi cấp cứu.
Bọ xít, bọ cánh cứng tiết chất hôi. Một số bọ tiết chất có mùi hắc hoặc gây rát da khi bị đè. Phủi nhẹ chúng ra khỏi người, đừng đập bẹp trên da.
Muỗi. Ít đáng sợ nhất về hình dáng nhưng là con cần phòng kỹ nhất, vì muỗi truyền bệnh. Mặc áo dài tay lúc chiều tối, ngủ màn, dùng thuốc chống muỗi bôi da đúng hướng dẫn.
Côn trùng gây hại cây: nhìn để hiểu, không phải để xử lý
Ở farm bạn cũng sẽ thấy côn trùng gây hại: rệp sáp bám trắng trên chùm cà phê, rầy trên đọt non, sâu ăn lá rau, ve sầu hút nhựa cây. Một ít sâu hại là chuyện bình thường của vườn; nhà vườn chỉ ra tay khi mật độ vượt ngưỡng ảnh hưởng mùa vụ.
Khách nhìn thấy sâu hại có thể báo chủ nhà, nhất là khi thấy một cây bị nặng bất thường. Nhưng đừng tự bắt, tự xịt, tự rắc thứ gì lên cây. Thuốc trừ sâu, kể cả loại "sinh học" mua ở ngoài, có thể giết luôn thiên địch hoặc lệch với cách nhà vườn đang chăm. Có khi chủ nhà đang chờ bọ rùa tự dọn đám rệp ấy.
Việc khách làm được và có ích: bắt sâu ăn lá rau bằng tay (đeo găng) bỏ cho gà, nhặt lá bệnh rụng quanh gốc rau vào chỗ chủ nhà chỉ, hỏi chủ nhà về cách vườn họ giữ cân bằng. Nhiều người thấy đây là phần học được nhiều nhất của kỳ ở: một khu vườn không phải là nơi diệt sạch mọi con sâu, mà là nơi giữ được thế cân bằng giữa sâu và những con ăn sâu.
Nhện trong vườn và trong nhà: con nào giăng lưới, con nào săn đêm, có cắn không?
Sáng sớm sau một đêm sương, lưới nhện tròn giăng giữa hai cành cà phê đọng nước, rất dễ thấy. Đó thường là nhện giăng lưới tròn, ngồi giữa lưới hoặc nấp ở mép lá chờ côn trùng bay vào. Trên mặt lá còn có những con nhện nhảy nhỏ, đôi mắt trước to, vồ mồi thay vì giăng lưới; chúng tò mò, có khi quay đầu nhìn theo ngón tay bạn.
Trong nhà gỗ giữa vườn, góc trần hay có nhện nhà chân dài với lưới rối, và đôi khi một con nhện săn mồi to, chân dài, chạy rất nhanh trên vách lúc đêm. Con này trông đáng sợ nhưng chủ yếu săn gián, bướm đêm quanh nhà và gần như không chủ động đụng tới người. Đừng đập; nếu không muốn nó ở trong phòng, úp một cái ly, luồn tấm bìa bên dưới rồi mang ra hiên thả.
Phần lớn nhện quanh vườn không gây hại cho người. Bị nhện cắn thường chỉ đau, đỏ tại chỗ như kiến cắn; rửa sạch bằng xà phòng và theo dõi. Nếu đau tăng dần, sưng lan, nổi mụn nước, hoặc thấy mệt, sốt, hãy đi khám. Với trẻ nhỏ, dạy một câu dễ nhớ: nhìn nhện thì được, cầm nhện thì không.
Côn trùng theo mùa ở vườn Tà Đùng
Mùa khô, côn trùng ít hơn, trời hanh, đêm lạnh. Mùa hoa cà phê là ngoại lệ: ong, bướm, ruồi hoa đổ về vườn trong vài ngày hoa nở. Đây cũng là lúc chuồn chuồn và chim ăn côn trùng hoạt động nhiều.
Đầu mùa mưa là mùa côn trùng bùng ra. Sau trận mưa đầu, mối cánh bay ra từ tổ dưới đất, kéo tới đèn thành đàn. Ve sầu kêu rộ trên cây cao. Sâu non nở trên lá non. Ếch nhái, đom đóm xuất hiện nhiều hơn. Nếu bạn ở vào dịp này, chuẩn bị tinh thần cho nhiều côn trùng hơn trong phòng, và nhớ đóng cửa lưới trước khi bật đèn.
Giữa và cuối mùa mưa, côn trùng nhiều nhưng đều hơn, muỗi tăng vì có nhiều nước đọng. Vườn xanh, lá non, bướm và sâu nhiều. Đây là lúc phòng muỗi kỹ nhất và lúc ngắm côn trùng ban ngày thú vị nhất. Mốc mùa ở đây chỉ là thường gặp; năm mưa sớm hay muộn, côn trùng cũng xê dịch theo.
Gặp một con côn trùng lạ: tìm hiểu thế nào cho đúng?
Ở vườn vùng cao, sớm muộn gì bạn cũng gặp một con chưa từng thấy: một con bọ cánh cứng ánh kim xanh, một con sâu có gai màu sặc sỡ, một con bướm đêm to bằng bàn tay đậu trên vách gỗ. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là đập hoặc xua. Hãy thử làm ngược lại: đứng yên, nhìn, chụp một tấm ảnh rõ từ khoảng cách vừa phải.
Người đầu tiên nên hỏi là chủ nhà. Người làm vườn ở đây thường không biết tên khoa học, nhưng biết con đó có ăn lá cà phê không, có cắn không, mùa nào hay ra, gà có ăn không. Đó là loại hiểu biết thực tế mà sách vở ít ghi. Sau đó, nếu tò mò, bạn có thể so ảnh với các ứng dụng nhận dạng sinh vật trên điện thoại hay các nhóm yêu thiên nhiên; nhớ rằng kết quả nhận dạng tự động chỉ là gợi ý, nhiều khi sai, nhất là với ấu trùng và sâu non.
Nguyên tắc an toàn khi chưa biết: con nào có lông, có gai, màu sắc sặc sỡ khác thường thì coi như không chạm. Màu sặc sỡ ở côn trùng nhiều khi là lời cảnh báo rằng chúng có vị khó chịu hoặc gây ngứa. Con nào biết bay mà có ngòi thì giữ khoảng cách. Còn lại, phần lớn chỉ cần được để yên.
Một cuốn sổ nhỏ ghi lại những con đã gặp, ngày nào, ở góc vườn nào, là món quà thú vị của kỳ ở farm, nhất là khi ở dài ngày. Sau một tuần, bạn sẽ thấy vườn có nhịp riêng: con gì xuất hiện buổi sáng, con gì chỉ ra sau mưa, con gì quanh quẩn một gốc cây suốt mấy ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bọ ngựa có cắn người không?
Bọ ngựa không có nọc độc với người. Khi bị cầm, bọ ngựa lớn có thể kẹp bằng chân trước hoặc cắn nhẹ, đau như véo. Ngắm thì để nó trên lá, nếu muốn cầm thì để nó tự bò lên tay rồi thả lại chỗ cũ.
Lỡ chạm vào sâu róm thì xử lý thế nào?
Không gãi, không dụi mắt. Dán băng dính lên vùng da rồi gỡ ra để lấy bớt lông, rửa bằng nước sạch và xà phòng, chườm mát. Nếu sưng nhiều, nổi mẩn lan rộng, lông dính vào mắt hoặc khó thở, đến cơ sở y tế.
Phòng ở farmstay có nhiều côn trùng có phải phòng bẩn không?
Không hẳn. Nhà giữa vườn luôn có côn trùng bay vào, nhất là đầu mùa mưa và khi bật đèn mở cửa. Phòng sạch là phòng có lưới cửa, màn ngủ, giường gọn, được dọn thường. Vài con côn trùng là chuyện của vùng vườn.
Có nên xịt thuốc diệt côn trùng trong phòng ở farmstay không?
Hỏi chủ nhà trước. Nhiều farm hạn chế xịt hoá chất vì ảnh hưởng ong, thiên địch quanh nhà. Đóng cửa lưới trước khi bật đèn, ngủ màn, dùng thuốc bôi da thường là đủ. Nếu cần, chủ nhà sẽ xử lý theo cách của họ.
Vì sao buổi tối côn trùng bay vào đèn nhiều như vậy?
Nhiều loài côn trùng đêm định hướng bằng ánh sáng tự nhiên, và đèn điện làm chúng rối hướng, bay vòng quanh. Dùng đèn ánh vàng, tắt đèn không cần thiết, đóng cửa lưới trước khi bật đèn sẽ bớt nhiều côn trùng.