Quanh nhà vườn ở Tà Đùng, bạn có thể gặp rắn, sóc, tắc kè, thạch sùng, dơi, chuột, rết, bọ cạp và đủ loại chim, thằn lằn; nguyên tắc chung với mọi loài là không bắt, không cho ăn, không dồn đuổi, giữ khoảng cách và báo chủ nhà khi thấy con vật ở chỗ người hay qua lại. Phần lớn chúng tránh người. Rắc rối thường xảy ra khi người chủ động chạm, bắt hay vô tình thò tay vào chỗ chúng trú.
Trên địa bàn xã Tà Đùng có rừng đặc dụng của Vườn quốc gia Tà Đùng, bên cạnh vùng hồ thủy điện Đồng Nai 3 nhiều đảo nhỏ. Vườn cà phê, sầu riêng, bơ xen rừng tạo thành một mảng sống liền nhau, nên chuyện thú nhỏ, bò sát đi ngang vườn là bình thường. Với người quen phố, gặp một con rắn trên lối đi hay một con sóc trên cây bơ có thể vừa sợ vừa thích. Biết cách ứng xử thì cả hai cảm giác đều nhẹ đi.
Bài này đi qua những loài hay gặp, chúng làm gì trong vườn, cách giữ an toàn khi gặp, sơ cứu khi bị cắn, và vì sao không bắt, không nuôi, không ăn thịt thú rừng dù ai mời.
Gặp những con gì quanh nhà vườn và nên làm gì?
Bảng dưới là những loài, nhóm loài hay gặp ở vườn đồi vùng cao. Không cần biết đúng tên từng loài, chỉ cần nhớ cách ứng xử.
| Con vật | Hay gặp ở đâu, lúc nào | Vai trò trong vườn | Khi gặp |
|---|---|---|---|
| Rắn | Bụi rậm, đống củi, bờ ao, lối đi sau mưa, đêm ấm | Ăn chuột, ếch nhái | Đứng yên, lùi lại, báo chủ nhà |
| Sóc | Tán cây ăn trái, cây che bóng, sáng sớm | Ăn trái, hạt; nhà vườn thường coi là con phá | Ngắm từ xa, không cho ăn |
| Tắc kè, thạch sùng | Vách nhà, mái, quanh đèn ban đêm | Ăn côn trùng quanh nhà | Để yên; đừng bắt, đừng đập |
| Dơi | Lượn quanh đèn, tán cây lúc chạng vạng | Ăn côn trùng bay, một số loài ăn trái | Không chạm, không bắt |
| Chuột | Kho, bếp, chuồng gà, ban đêm | Gây hại lương thực, nông sản | Cất đồ ăn kín, báo chủ nhà |
| Rết, bọ cạp | Dưới củi, đá, gạch, trong giày | Săn côn trùng nhỏ | Không thò tay vào hốc tối; giũ giày |
Có những loài bạn hiếm khi thấy mà chỉ thấy dấu: lỗ đào dưới gốc cây, vết chân trên đất ướt, vỏ trái bị gặm. Hỏi chủ nhà, họ thường đọc được dấu vết ấy rõ hơn bất kỳ sách nào.
Gặp rắn trong vườn: đứng yên, lùi lại, đừng đánh
Rắn là loài khách sợ nhất mà cũng ít khi gặp nhất. Ở vườn cây vùng cao, rắn có thể xuất hiện ở bụi rậm, bờ ao, đống củi, lối đi sau mưa, có khi bò lên hiên hay leo trên cành thấp. Rắn lục xanh, thân xanh lá, thường nằm im trên cành cây hay bụi thấp, là loài người làm vườn nhiều nơi ở Tây Nguyên hay nhắc tới vì màu lẫn vào lá. Đa số rắn bỏ chạy khi cảm thấy rung động của bước chân; chúng chỉ cắn khi bị giẫm phải, bị dồn hay bị bắt.
Khi thấy rắn: dừng lại, đứng yên vài giây, rồi lùi chậm ra xa ít nhất vài bước dài. Không đuổi, không lấy gậy khều, không ném đá, không cố chụp ảnh gần. Phần lớn ca bị rắn cắn xảy ra khi người cố bắt hoặc đánh rắn. Gọi chủ nhà, chỉ chỗ rắn đi, để người quen việc xử lý. Nếu rắn vào phòng, ra khỏi phòng, đóng cửa lại, báo chủ nhà; đừng tự lục tìm.
Phòng từ trước dễ hơn xử lý sau: đi giày kín, quần dài khi vào vườn cỏ; dùng đèn pin khi đi đêm; không thò tay vào bụi, hốc đá, đống củi; nhìn kỹ cành thấp trước khi vạch lá hái trái; giũ chăn, kiểm gầm giường ở những căn chòi sát vườn. Với trẻ nhỏ, dạy một câu đơn giản: thấy con gì dài dài thì đứng im và gọi người lớn.
Lỡ bị rắn cắn: sơ cứu theo thứ tự nào?
Đây là các bước sơ cứu chung, không thay cho cấp cứu. Mục tiêu là đưa người bị cắn tới cơ sở y tế càng sớm càng tốt.
- Bình tĩnh, rời khỏi chỗ có rắn để tránh bị cắn thêm. Không đuổi bắt rắn; nếu được, chỉ cần nhớ hình dáng, màu sắc hoặc chụp ảnh từ xa.
- Cho người bị cắn nằm hoặc ngồi yên, hạn chế cử động phần bị cắn, giữ chỗ bị cắn ngang hoặc thấp hơn tim.
- Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ, giày chật ở chi bị cắn trước khi sưng.
- Giữ chi bị cắn bất động, có thể nẹp bằng thanh gỗ, bìa cứng như khi gãy xương; không buộc garô thắt chặt. Băng ép không hợp với mọi loại rắn, nên chỉ làm khi nhân viên y tế hướng dẫn.
- Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá, không chườm đá, không cho uống rượu.
- Báo ngay chủ nhà để có xe và người dẫn đường; gọi cấp cứu và đưa người bị cắn tới cơ sở y tế gần nhất, nói rõ là rắn cắn để được chuyển tới nơi có thể điều trị.
- Theo dõi dấu hiệu: sưng lan, chảy máu không cầm, sụp mi, khó nói, khó thở, và báo cho nhân viên y tế.
Vì farm ở vùng xa, đường đi bệnh viện mất thời gian, nên trước khi ở vài ngày, hỏi chủ nhà cơ sở y tế gần nhất ở đâu và xe nào đi được trong đêm. Hỏi một lần khi mọi thứ ổn tốt hơn nhiều so với hỏi lúc hoảng.
Sóc, chuột và chuyện vì sao đừng cho thú hoang ăn
Sóc là con khách dễ thích nhất: nhanh, đuôi xù, chạy dọc cành bơ, cành sầu riêng lúc sáng sớm. Với nhà vườn thì khác. Sóc gặm trái chín, khoét bơ, ăn hạt mắc ca, và nhiều nhà coi chúng là con phá vườn. Vì thế đừng cho sóc ăn, đừng để vỏ trái, bánh kẹo ngoài hiên để dụ sóc đến chụp ảnh. Một con sóc quen được người cho ăn sẽ quay lại, rủ thêm bầy, và vườn của chủ nhà chịu thiệt.
Chuột cũng thế. Thức ăn để hở trong phòng, túi bánh trong ba lô, vỏ trái cây vứt dưới gầm giường đều là lời mời chuột vào nhà. Cất đồ ăn trong hộp kín, đổ rác bếp đúng chỗ chủ nhà chỉ, không ăn uống trong phòng ngủ nếu chủ nhà có dặn. Chuột mang mầm bệnh qua phân, nước tiểu; thấy dấu chuột trong phòng, báo chủ nhà thay vì tự đặt bả.
Nguyên tắc không cho thú hoang ăn áp dụng cho mọi loài: sóc, chim, khỉ nếu có, kể cả con vật trông đói. Thức ăn của người làm chúng bệnh, làm chúng mất cảnh giác với người và vật nuôi, và kéo chúng tới gần nhà, nơi chúng dễ bị chó cắn hay bị bẫy. Cách tốt nhất để giúp động vật hoang dã quanh vườn là để chúng tự kiếm ăn và giữ khu vườn còn bụi cây, còn chỗ trú.
Tắc kè, thạch sùng, dơi, rết: sống chung trong nhà gỗ thế nào?
Tắc kè, thạch sùng. Ở nhà gỗ giữa vườn, thạch sùng bò trên vách, tắc kè kêu trên mái là chuyện thường. Chúng ăn muỗi, bướm đêm, gián quanh đèn. Đừng đập, đừng bắt. Nếu ngại phân thạch sùng rơi, nhờ chủ nhà dời giường hoặc trải khăn trên bàn để đồ.
Dơi. Chạng vạng, dơi lượn quanh đèn sân, quanh tán cây để bắt côn trùng. Chúng không lao vào người. Không bắt, không chạm vào dơi, kể cả con nằm dưới đất trông như bị thương, vì dơi có thể mang mầm bệnh nguy hiểm. Thấy dơi bị thương hay dơi bay vào phòng, báo chủ nhà, mở cửa, tắt đèn trong phòng cho nó tự bay ra.
Rết và bọ cạp. Trú dưới củi, đá, gạch, trong giày, trong quần áo để dưới sàn. Giũ giày trước khi xỏ, giũ quần áo trước khi mặc, đeo găng khi bê củi. Bị cắn đau buốt, sưng; rửa sạch, chườm mát, và đi khám nếu đau nhiều, sưng lan, người mệt hoặc người bị cắn là trẻ nhỏ.
Ếch, cóc, thằn lằn. Cóc ngồi giữa sân đêm mưa, thằn lằn phơi nắng trên đá: để yên. Không cầm cóc rồi đưa tay lên mắt, miệng; một số loài cóc tiết chất độc ở da. Rửa tay sau khi lỡ chạm.
Kiến, ong làm tổ quanh nhà. Thấy tổ ong vò vẽ dưới mái hay tổ kiến trên cây cạnh lối đi, báo chủ nhà, đừng tự đốt hay phá tổ.
Muốn quan sát động vật hoang dã quanh vườn: giờ nào, ngồi đâu, nhìn thế nào?
Động vật hoang dã quanh nhà vườn hoạt động nhiều nhất vào hai quãng: sáng sớm từ lúc trời hửng tới khi nắng lên, và chạng vạng tới đầu tối. Giữa trưa nắng, phần lớn chúng trốn trong tán lá, hốc cây. Muốn thấy sóc, chim, thằn lằn, hãy dậy sớm, mang một cốc cà phê ra một góc hiên nhìn vào tán cây ăn trái, ngồi yên mười lăm hai mươi phút. Người ngồi im lâu thường thấy nhiều hơn người đi tìm.
Chỗ ngồi tốt là chỗ nhìn ra mép vườn giáp bụi rậm, rìa lô cây giáp rừng, bờ ao có cây cao. Đây là những đường đi quen của thú nhỏ và chim. Mặc quần áo màu trầm, tránh nói to, tránh cử động đột ngột. Ống nhòm nhỏ giúp nhìn rõ mà không cần lại gần; điện thoại có chế độ phóng xa giúp chụp mà không phải bước tới.
Ban đêm, đi một vòng ngắn quanh nhà với đèn pin, chiếu thấp xuống đất và lên vách, bạn có thể thấy cóc, thạch sùng săn mồi, nhện đêm, đôi khi là mắt một con thú nhỏ phản chiếu ánh đèn ở rìa vườn. Không rọi đèn lâu vào mắt con vật, không đi sâu vào lô cây tối, và đi cùng người khác.
Ghi lại những gì đã thấy, ngày nào, giờ nào, ở góc nào, rồi hỏi chủ nhà vào bữa tối. Họ thường biết con sóc ấy hay về cây nào, cú hay đậu cành nào. Vài ngày như thế, khu vườn mình ở sẽ trở thành một nơi có hàng xóm hoang dã quen mặt.
Vì sao không bắt, không nuôi, không ăn thịt thú rừng?
Đi chơi vùng rừng, có lúc bạn sẽ được mời mua một con chim lồng, một con sóc con, một chai rượu ngâm hay một đĩa thịt gọi là thú rừng. Lời khuyên rõ ràng: từ chối. Nhiều loài hoang dã ở Việt Nam được pháp luật bảo vệ; săn bắt, nuôi nhốt, buôn bán, tiêu thụ những loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử phạt nặng, có trường hợp bị truy cứu theo Bộ luật Hình sự. Người mua cũng góp phần nuôi đường dây săn bắt, dù chỉ mua một lần cho biết.
Ngoài chuyện pháp luật là chuyện sức khoẻ. Thịt thú hoang không qua kiểm dịch có thể mang ký sinh trùng và mầm bệnh lây từ động vật sang người. Bắt hay nuôi một con thú hoang trong vài ngày ở farm thường làm nó chết vì sợ, đói hoặc ăn sai thức ăn.
Vùng Tà Đùng có Vườn quốc gia Tà Đùng, nơi rừng đặc dụng được bảo vệ, và quanh hồ còn những mảng rừng mà nhiều loài chim, thú sống dựa vào. Một farm giữ được bụi cây, cây cổ thụ, bờ ao tự nhiên là một phần nối các mảng rừng ấy. Người khách tử tế với thiên nhiên ở đây không cần làm gì to tát: không bắt, không mua, không ăn, và kể lại những gì mình thấy bằng ảnh chụp từ xa thay vì bằng một con vật mang về.
Nếu thấy ai đó bẫy bắt, buôn bán thú rừng hay thấy con thú quý bị nhốt, không cần đối đầu. Có thể báo cho chủ nhà, chính quyền xã hoặc lực lượng kiểm lâm sở tại, những nơi có trách nhiệm xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay ở Tà Đùng có nhiều rắn không?
Vườn cây gần rừng thì có rắn, nhưng hiếm khi gặp vì rắn thường tránh người. Khả năng gặp cao hơn vào đêm ấm, sau mưa, ở bụi rậm, bờ ao, đống củi. Đi giày kín, dùng đèn pin ban đêm và không thò tay vào hốc tối là đủ phòng phần lớn rủi ro.
Bị rắn cắn ở vùng xa thì làm gì trước tiên?
Rời khỏi chỗ có rắn, giữ người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá, không garô chặt. Báo chủ nhà, gọi cấp cứu và đưa tới cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
Có nên cho sóc trong vườn ăn để chụp ảnh không?
Không nên. Sóc quen được cho ăn sẽ quay lại, kéo thêm bầy, phá trái trong vườn của chủ nhà, và mất cảnh giác với chó, mèo. Ngắm và chụp từ xa vào sáng sớm, khi sóc ra kiếm ăn tự nhiên, là cách tốt nhất.
Thạch sùng, tắc kè trong phòng có nguy hiểm không?
Thạch sùng và tắc kè không nguy hiểm, chúng ăn côn trùng quanh đèn. Tắc kè lớn có thể cắn đau nếu bị bắt, nên đừng cầm. Nếu ngại, nhờ chủ nhà xử lý chỗ chúng hay bám, và cất đồ ăn kín để bớt côn trùng.
Đi farmstay có nên mua thịt rừng hay rượu ngâm động vật không?
Không nên. Nhiều loài hoang dã được pháp luật Việt Nam bảo vệ, mua bán, tiêu thụ có thể bị xử lý. Thịt thú rừng không qua kiểm dịch còn có thể mang mầm bệnh. Từ chối lịch sự là đủ.
Thấy dơi nằm dưới đất trong vườn thì làm gì?
Không chạm tay vào dơi, kể cả khi nó trông bị thương, vì dơi có thể mang mầm bệnh nguy hiểm. Giữ trẻ và vật nuôi tránh xa, báo chủ nhà. Nếu lỡ bị dơi cắn hay cào, rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước nhiều phút và đi khám ngay.