Farmstay quanh hồ Tà Đùng dùng năng lượng mặt trời theo bốn cách hay gặp: tấm pin áp mái phát điện cho nhà (hoà lưới hoặc có pin lưu trữ), bình nước nóng năng lượng mặt trời trên mái, đèn sân và đèn lối đi có tấm pin riêng, và bơm tưới chạy bằng pin mặt trời ngoài vườn. Phần lớn vẫn nối lưới điện quốc gia; điện mặt trời gánh một phần, không thay hẳn.
Điều này ảnh hưởng tới kỳ ở của bạn theo những cách cụ thể: nước tắm ấm nhất vào chiều nắng, có thể chỉ hơi ấm sau mấy ngày mưa; đèn sân dịu và tắt dần vào khuya; khi mất điện lưới, nhà có hệ hoà lưới không pin lưu trữ cũng mất điện dù trên mái có cả dãy tấm pin.
Bài này giải thích từng kiểu dùng điện mặt trời ở farmstay, nắng ở Tà Đùng theo mùa ảnh hưởng ra sao, và cách dùng điện cho vừa để vừa thoải mái vừa giúp nhà vườn tiết kiệm.
Farmstay dùng điện mặt trời theo những cách nào?
Mỗi kiểu có cách vận hành và ảnh hưởng tới khách khác nhau. Bảng dưới đây giúp bạn nhận ra kiểu nào đang có ở nơi mình ở:
| Kiểu | Nhận ra ở đâu | Khách cảm nhận thế nào |
|---|---|---|
| Pin áp mái hoà lưới | Dãy tấm pin trên mái, bộ biến tần gắn tường, không có tủ ắc quy | Ban ngày dùng điện như thường; mất điện lưới thì cả hệ tắt theo |
| Pin áp mái có lưu trữ | Có thêm tủ pin lưu trữ hoặc dãy ắc quy trong phòng kỹ thuật | Mất điện lưới vẫn còn điện cho đèn, quạt, sạc trong một thời gian |
| Bình nước nóng năng lượng mặt trời | Dãy ống thuỷ tinh và bồn nằm ngang trên mái | Chiều nắng nước rất nóng; sáng sớm, ngày mưa nước ấm hoặc nguội |
| Đèn sân, đèn lối đi độc lập | Đèn cột có tấm pin nhỏ trên đỉnh | Sáng dịu, tự bật khi tối; sau ngày mây, đèn yếu và tắt sớm |
| Bơm tưới năng lượng mặt trời | Tấm pin đặt riêng ngoài vườn gần giếng, bể hay mép hồ | Khách ít thấy; bơm chạy mạnh giờ nắng, đó là lúc vườn được tưới |
Một farmstay có thể có nhiều kiểu cùng lúc, chẳng hạn bình nước nóng và đèn sân năng lượng mặt trời, còn điện trong nhà vẫn dùng lưới. Không có gì sai; mỗi phần giúp bớt một khoản điện và bớt phụ thuộc.
Nắng ở Tà Đùng theo mùa ảnh hưởng thế nào tới điện và nước nóng?
Vùng cao nguyên quanh hồ Tà Đùng có mùa khô nắng nhiều, trời trong, ít mây; đây là những tháng tấm pin và bình nước nóng làm việc hết công suất. Khách đến mùa khô gần như không phải lo nước tắm nguội, thậm chí phải pha thêm nước lạnh vì bồn quá nóng vào cuối buổi chiều.
Mùa mưa thì khác. Kiểu thời tiết hay gặp là sáng nắng, trưa kéo mây, chiều mưa. Tấm pin vẫn phát điện buổi sáng, nhưng sản lượng cả ngày giảm. Có những đợt mưa dầm vài ngày liền, trời xám suốt, bình nước nóng chỉ còn ấm, đèn sân năng lượng mặt trời tắt sớm hơn. Sương mù buổi sớm ở vùng hồ cũng làm tấm pin bắt đầu làm việc muộn hơn.
Biết điều này giúp bạn chọn giờ hợp lý: tắm vào cuối chiều khi bồn nóng nhất, dùng đồ điện nặng vào giữa ngày nắng. Nếu đi mùa mưa với trẻ nhỏ hay người lớn tuổi cần nước nóng chắc chắn, hãy hỏi trước farmstay có thanh đốt điện dự phòng trong bồn, hoặc có bình nóng lạnh điện riêng ở phòng tắm hay không. Nhiều nơi lắp cả hai để không phụ thuộc thời tiết.
Vì sao mất điện lưới thì pin áp mái hoà lưới cũng tắt?
Đây là điều nhiều khách thấy lạ: trên mái có cả dãy tấm pin, trời đang nắng, mà mất điện lưới thì nhà cũng tối om. Lý do nằm ở bộ biến tần hoà lưới. Thiết bị này được thiết kế để tự ngắt khi không còn điện lưới, nhằm không đẩy điện ngược lên đường dây trong lúc thợ điện lực đang sửa chữa. Đó là tính năng an toàn bắt buộc, không phải hỏng hóc.
Muốn có điện khi mất lưới, hệ cần có pin lưu trữ và bộ biến tần loại lai (thường gọi là hybrid) có khả năng tách khỏi lưới để cấp điện cho một số mạch trong nhà. Pin lưu trữ tốn kém, nên nhiều farmstay chỉ nối nó với những thứ thiết yếu: đèn, quạt, ổ cắm sạc, máy bơm nước nhỏ, tủ lạnh bếp. Máy lạnh, bình nóng lạnh điện, bếp điện thường không được cấp trong lúc mất lưới.
Ở các thôn vùng sâu, mất điện lưới trong những trận giông đầu mùa mưa không hiếm, có khi kéo dài vài giờ. Biết farmstay mình ở có hệ nào giúp bạn chuẩn bị: sạc đầy điện thoại, sạc dự phòng từ chiều; để đèn pin cạnh giường; hỏi chủ nhà mạch nào còn điện khi mất lưới để ưu tiên dùng.
Nước nóng năng lượng mặt trời: tắm lúc nào để ấm nhất?
Bình nước nóng năng lượng mặt trời kiểu ống chân không, loại phổ biến trên mái nhà ở Việt Nam, hấp thu nhiệt suốt ngày và trữ nước nóng trong bồn cách nhiệt. Nước nóng nhất vào cuối buổi chiều, giữ ấm được qua tối và một phần đêm, rồi nguội dần tới sáng. Vì vậy, khung giờ tắm dễ chịu nhất ở farmstay thường từ xế chiều tới khoảng đầu tối.
Khi mở vòi, nước đầu tiên chảy ra thường lạnh vì nằm sẵn trong đoạn ống từ mái xuống. Hãy hứng phần nước lạnh này vào xô để dội vệ sinh hoặc tưới cây, đợi nước nóng tới rồi mới tắm. Nếu nhóm đông người tắm liên tục, bồn có thể cạn nước nóng; người tắm trước nên tắm gọn để người sau còn nước ấm.
Sáng sớm ở Tà Đùng, nhất là những tháng cuối năm, trời khá lạnh với người quen khí hậu đồng bằng. Nếu bạn muốn tắm buổi sáng, hãy hỏi chủ nhà nhà tắm nào có bình nóng lạnh điện. Còn không, một chậu nước ấm đun ở bếp để rửa mặt, lau người là cách người địa phương vẫn làm, và với bếp củi đang đỏ lửa nấu bữa sáng thì chẳng tốn thêm gì.
Dùng điện ở farmstay cho vừa: thói quen nào giúp nhà vườn tiết kiệm?
Không ai yêu cầu khách tắt hết đèn ngồi trong tối. Chỉ cần vài thói quen gọn giúp phần điện mặt trời được dùng đúng lúc và lưới điện đỡ gánh:
- Dùng đồ điện nặng vào giữa ngày nắng: máy sấy tóc, ấm đun siêu tốc, bàn ủi, máy giặt nếu có. Đây là lúc tấm pin phát nhiều nhất.
- Sạc thiết bị ban ngày: điện thoại, máy ảnh, sạc dự phòng, đèn pin. Tối về khỏi phải cắm sạc qua đêm.
- Tắt quạt, máy lạnh, đèn khi ra khỏi phòng. Ở cao nguyên đêm mát, nhiều lúc mở cửa sổ có lưới chống muỗi là đủ thay quạt.
- Không mang theo bếp điện, nồi lẩu điện nếu không hỏi trước; một số farmstay có hệ điện nhỏ, cắm đồ công suất lớn buổi tối dễ nhảy cầu dao.
- Tắt bớt đèn ngoài hiên khi đi ngủ, chỉ giữ đèn lối đi cần thiết. Vừa tiết kiệm vừa bớt côn trùng bu quanh phòng.
- Báo chủ nhà nếu cầu dao nhảy thay vì tự bật lại liên tục; có thể có thiết bị chập hoặc quá tải cần xem.
Những thói quen này không làm kỳ nghỉ kém thoải mái, mà giúp nó hợp với nhịp ngày ở vườn: làm việc dùng điện lúc mặt trời lên, nghỉ ngơi khi trời tối.
Đèn đêm dịu, côn trùng và bầu trời tối
Nhiều khách lần đầu ở farmstay thấy lối đi ban đêm hơi tối. Đó thường là lựa chọn có chủ ý. Đèn sân năng lượng mặt trời có công suất nhỏ, ánh sáng dịu; nhà vườn đặt đèn thấp, hướng xuống lối đi, không chiếu thẳng lên trời hay vào tán cây. Ánh sáng ít và thấp giúp bớt điện, bớt hút sâu bọ bay vào hiên, và giữ cho đêm ở vườn đúng là đêm.
Đèn trắng sáng mạnh hút rất nhiều côn trùng: thiêu thân, bọ cánh cứng, muỗi, và kéo theo thạch sùng, ếch nhái tới săn mồi quanh cửa phòng. Đèn ánh vàng hoặc hổ phách hút ít côn trùng hơn. Nếu phòng bạn có đèn hiên, tắt khi không cần, và đóng cửa lưới trước khi bật đèn trong phòng vào buổi tối.
Bầu trời ở vùng hồ, xa đô thị, rất tối vào những đêm không trăng mùa khô. Một khu vườn ít đèn cho bạn thấy được nhiều sao hơn hẳn so với ở phố. Đây là phần thưởng nhỏ của việc nhà vườn tiết chế ánh sáng. Mang theo đèn pin cầm tay hoặc đèn đội đầu để đi lại an toàn, bật lên khi cần rồi tắt, là cách hợp nhất với nhịp đêm ở farm.
Khi mất điện ở farmstay: chuẩn bị gì và điều gì không nên làm
Chuẩn bị đơn giản nhất là giữ điện thoại và sạc dự phòng đầy pin vào buổi chiều, để đèn pin ở chỗ dễ lấy cạnh giường, biết đường từ phòng ra khu sinh hoạt chung. Nếu mất điện vào bữa tối, bếp củi và đèn dầu, đèn sạc của nhà vườn vẫn đủ để ăn uống, trò chuyện. Nhiều khách sau này nhớ nhất chính những bữa tối mất điện ngồi quanh bếp lửa.
Điều không nên làm: tự mở tủ điện, chạm vào bộ biến tần, tủ pin lưu trữ hay dây dẫn từ tấm pin. Hệ điện mặt trời có điện một chiều điện áp cao từ tấm pin ngay cả khi cầu dao xoay chiều đã ngắt. Không leo lên mái xem tấm pin, nhất là khi mái trơn sau mưa. Không dùng máy phát điện riêng cắm vào ổ trong nhà nếu không được chủ nhà hướng dẫn.
Nếu mất điện kéo dài và có người cần thiết bị y tế dùng điện, hãy báo chủ nhà ngay từ lúc đặt chỗ để họ cho biết có nguồn dự phòng hay không, và tự chuẩn bị nguồn dự phòng phù hợp. Với đa số khách khoẻ mạnh, vài giờ mất điện ở vườn chỉ là lúc ngồi hiên nghe tiếng mưa sớm hơn thường lệ.
Bơm tưới, sấy và làm vườn bằng điện mặt trời
Ngoài vườn, điện mặt trời hợp nhất với những việc chỉ cần làm ban ngày. Bơm tưới chạy bằng tấm pin là ví dụ rõ: nắng càng gắt, cây càng cần nước, bơm càng chạy mạnh. Nhiều nhà vườn ở vùng cao nguyên đặt vài tấm pin cạnh giếng hay bể chứa để bơm nước lên bồn cao vào ban ngày, rồi tưới tự chảy cho luống rau vào chiều mát. Không cần dây điện kéo xa qua vườn, không cần pin lưu trữ.
Một số farmstay còn dùng nhà sấy kiểu nhà kính, mái nhựa trong, có quạt hút nhỏ chạy bằng tấm pin, để phơi cà phê, sấy chuối, sấy gừng, sấy lá khi trời hay mưa bất chợt. Nhiệt từ nắng được giữ lại trong nhà sấy, quạt đẩy hơi ẩm ra ngoài. Đây là cách làm đơn giản, phù hợp với vùng có mùa thu hoạch cà phê dễ gặp mưa trái mùa.
Khách ở farmstay có thể được thấy những thứ này khi đi quanh vườn cùng chủ nhà. Đừng tự bật tắt bơm, đóng mở van, hay vào nhà sấy khi không có ai, vì nhà sấy giữa trưa rất nóng và có thể có đồ đang phơi cần giữ kín. Nếu tò mò, cứ hỏi; với nhà vườn, kể cho khách nghe cách mình tận dụng nắng thường là chuyện vui.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay có pin mặt trời thì mất điện có còn điện không?
Tuỳ hệ. Hệ hoà lưới không có pin lưu trữ sẽ tự ngắt khi mất điện lưới vì lý do an toàn, nên nhà vẫn mất điện. Hệ có pin lưu trữ và biến tần lai mới cấp điện tiếp cho một số mạch thiết yếu như đèn, quạt, ổ sạc.
Mùa mưa ở Tà Đùng nước nóng năng lượng mặt trời có đủ ấm không?
Những ngày sáng nắng chiều mưa thì nước vẫn ấm vào buổi chiều. Mưa dầm vài ngày liền thì nước có thể chỉ hơi ấm. Nếu cần nước nóng ổn định cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi, hãy hỏi trước farmstay có thanh đốt điện dự phòng hay bình nóng lạnh điện.
Có nên dùng máy sấy tóc ở farmstay không?
Được, nhưng nên dùng vào ban ngày khi tấm pin phát nhiều và hỏi chủ nhà nếu hệ điện nhỏ. Tránh dùng đồng thời nhiều đồ công suất lớn như máy sấy, ấm siêu tốc, bàn ủi trong một phòng vào buổi tối vì dễ nhảy cầu dao.
Vì sao đèn ở farmstay thường tối và vàng?
Đèn năng lượng mặt trời công suất nhỏ, và nhiều nhà vườn chủ ý dùng đèn ánh vàng, đặt thấp để tiết kiệm điện, bớt hút côn trùng và giữ bầu trời đêm tối. Mang đèn pin cầm tay hoặc đèn đội đầu là đủ đi lại an toàn.
Đi farmstay xa phố cần chuẩn bị gì phòng khi mất điện?
Sạc đầy điện thoại và sạc dự phòng vào chiều, để đèn pin cạnh giường, biết lối ra khu chung. Người dùng thiết bị y tế cần điện nên báo chủ nhà từ khi đặt chỗ và tự chuẩn bị nguồn dự phòng phù hợp với thiết bị.
Khách có được xem hệ điện mặt trời của farmstay không?
Nhiều chủ nhà vui lòng giải thích hệ của mình nếu khách hỏi, nhưng nên đi theo chủ nhà và chỉ đứng xem. Không tự mở tủ điện, chạm vào biến tần, pin lưu trữ hay leo lên mái, vì hệ có điện một chiều điện áp cao.