Củi bếp và lửa ở farmstay Tà Đùng: củi lấy từ đâu, bếp ít khói, giữ lửa mùa khô

Củi bếp ở một farmstay vận hành xanh ở Tà Đùng nên đến từ chính vườn: cành cà phê, sầu riêng, bơ cắt tỉa hằng năm, cây già bị thay khi tái canh, lõi bắp, vỏ cứng hạt mắc ca nếu vườn có trồng, chứ không lấy từ rừng quanh hồ. Củi được phơi khô dưới mái trước khi đun để ít khói, bếp được đặt nơi thông gió, tro quay về vườn, và lửa ngoài trời vào mùa khô chỉ đốt ở chỗ chủ nhà cho phép, có nước sẵn bên cạnh.

Bếp củi là một phần quen thuộc của trải nghiệm farmstay vùng cao: nồi cơm nồi đất, ấm nước sôi lục bục, buổi tối ngồi quanh than hồng. Nhưng đằng sau ngọn lửa là câu hỏi ít khách nghĩ tới: củi này từ đâu ra, khói này đi đâu, và lửa này có an toàn với vườn, với rừng xung quanh không.

Bài này nói về chuyện củi và lửa từ góc sống xanh: nguồn củi, vì sao không dùng củi rừng, cách phơi cất củi, bếp ít khói, tro bếp dùng vào đâu, và những quy tắc với lửa ngoài trời trong mùa khô ở vùng hồ.

Củi ở farmstay vùng hồ Tà Đùng thường từ đâu ra?

Một vườn cà phê, sầu riêng, bơ trồng xen ở cao nguyên tự sinh ra khá nhiều gỗ mỗi năm. Sau mỗi mùa thu hoạch cà phê, nhà vườn cắt tỉa cành già, cành vượt, cành sâu bệnh; sầu riêng, bơ, mắc ca cũng được tỉa tán cho thông thoáng. Cây che bóng được hạ bớt cành trước mùa mưa. Những cành này phơi khô là thành củi, và một vườn chăm đều tay có thể đủ củi cho bếp gia đình cả năm.

Khi vườn tái canh, tức là thay những gốc cà phê già cỗi bằng cây mới, gốc và thân cây cũ trở thành nguồn củi lớn, cháy đượm vì gỗ cà phê khá chắc. Ngoài ra còn có những thứ nhỏ hơn nhưng hữu ích: vỏ cứng hạt mắc ca còn lại khi nhà tự tách hạt ăn (ở vườn có trồng mắc ca) cháy đượm và bắt lửa tốt, lõi bắp, vỏ dừa khô, cành chuối khô dùng mồi lửa. Những thứ này không phải mua, không phải chở xa, và nếu không đốt thì cũng phải tìm cách xử lý.

Vì vậy, một farmstay nói mình dùng bếp củi không có nghĩa là đang lấy cây rừng. Ngược lại, dùng củi từ vườn là cách khép vòng: cành tỉa thành củi, củi thành tro, tro về lại gốc cây. Khi ở farmstay, bạn có thể hỏi chủ nhà củi nhà mình lấy từ đâu; câu trả lời thường đi kèm một câu chuyện về khu vườn.

Vì sao không nên dùng củi rừng, kể cả cành khô nhặt dưới đất?

Quanh hồ Tà Đùng có những cánh rừng tự nhiên, và gần đó là Vườn quốc gia Tà Đùng, nơi bảo vệ rừng và các loài sống trong đó. Khai thác lâm sản trong rừng, kể cả chặt cây lấy củi, phải theo quy định của Luật Lâm nghiệp và các văn bản hướng dẫn; trong khu rừng đặc dụng, việc này bị kiểm soát rất chặt. Một cơ sở lưu trú dùng củi chặt từ rừng không chỉ gây hại cho rừng mà còn có thể vi phạm pháp luật.

Còn cành khô nằm dưới tán rừng thì sao? Với một người đi dạo, nhặt một cành có vẻ vô hại. Nhưng cành khô, lá mục và gỗ đổ là nơi ở và thức ăn của nấm, côn trùng, sinh vật đất, và là một phần của vòng dinh dưỡng của rừng. Khi nhiều người cùng nhặt, mặt đất rừng nghèo đi rõ rệt. Đó là lý do ở nhiều khu bảo tồn trên thế giới, khách được yêu cầu không mang gì ra khỏi rừng.

Với khách ở farmstay, quy tắc đơn giản là: củi cho bếp và lửa trại lấy từ chỗ chủ nhà chỉ, không tự vào rừng hay vào vườn hàng xóm nhặt củi, không mua củi dọc đường khi không rõ nguồn. Nếu đi cắm trại hay dã ngoại ven hồ, mang theo củi hoặc than từ farmstay, hoặc tốt hơn là dùng bếp nhỏ mang theo thay cho đốt lửa trên đất.

Các loại củi hay gặp ở bếp vườn và dùng vào việc gì

Mỗi loại củi cháy một kiểu. Nhà vườn quen tay thường chia củi theo việc, không đốt lẫn lộn:

Không đốt gỗ đã sơn, gỗ ép, gỗ ngâm hoá chất, nhựa, cao su, vỏ bao thuốc. Những thứ này tạo khói độc và làm hỏng tro mà nhà vườn định đưa về vườn.

Phơi và cất củi: vì sao củi khô quyết định bếp ít khói

Phần lớn khói cay mắt ở bếp củi không phải do bếp mà do củi còn ướt. Cành vừa tỉa còn nhiều nước trong thớ gỗ; khi đốt, lửa phải dùng nhiều nhiệt để làm bay hơi nước đó, cháy không trọn, sinh khói và muội. Củi phơi khô cháy sạch hơn, nóng hơn, tốn ít củi hơn cho cùng một nồi cơm.

Ở Tà Đùng, chuyện phơi củi gắn chặt với mùa. Củi tỉa sau mùa thu hoạch cà phê được chặt khúc, chẻ nhỏ, phơi ngoài nắng trong những tháng mùa khô, rồi chất vào chái củi dưới mái hiên hay nhà kho trước khi mùa mưa tới. Một chái củi tốt có mái che mưa, kê cao khỏi mặt đất cho khỏi ẩm, thoáng hai bên cho gió lùa. Củi xếp so le, đầu khúc quay ra ngoài, dùng lớp cũ trước, lớp mới sau.

Khách ở farmstay có thể phụ việc này: chất củi vào chái, mang củi khô vào bếp, xếp củi mới tỉa ra phơi. Đeo găng tay vì cành có thể có dằm, kiến, rết trú bên trong. Mùa mưa, khi lấy củi ở chái, rút từ phía trong và phía trên, nơi khô nhất. Nếu thấy chái củi sắp hết củi khô, báo chủ nhà sớm để họ tính, đừng mang củi ướt vào đốt cho nhanh.

Bếp ít khói và khói trong nhà: vì sao đáng để ý

Khói bếp củi có bụi mịn và khí độc như khí CO. Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần cảnh báo việc đun nấu bằng nhiên liệu rắn trong nhà kín, thiếu thông gió là một nguyên nhân gây bệnh hô hấp, đặc biệt với phụ nữ đứng bếp và trẻ nhỏ ở gần. Với khách ở vài ngày, rủi ro thấp hơn nhiều, nhưng ngồi lâu trong gian bếp đầy khói vẫn làm cay mắt, rát họng, và người có bệnh hen, bệnh phổi nên tránh.

Farmstay chú ý chuyện này thường đặt bếp củi ở gian bếp mở hoặc chái bếp riêng, có mái cao, có khe thoáng để khói thoát, hoặc dùng bếp lò có ống khói dẫn khói ra ngoài. Nhiều vùng nông thôn đã quen với kiểu bếp lò cải tiến, quây kín quanh lửa, giữ nhiệt tốt hơn và tốn ít củi hơn bếp kiềng ba chân để trần. Một số nơi kết hợp: bếp củi cho nồi cơm, nồi hầm, bếp gas hoặc bếp điện cho những món nấu nhanh.

Khi ở farmstay, nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, cho họ ngồi xa nguồn khói, phía đầu gió. Không đóng kín cửa gian bếp đang đun củi, không mang chậu than vào phòng ngủ đóng kín để sưởi trong đêm lạnh vì khí CO không mùi và có thể gây ngộ độc. Muốn ấm, mặc thêm áo, đắp thêm chăn, hoặc hỏi chủ nhà các cách sưởi an toàn.

Tro bếp đi đâu: phần cuối của vòng củi

Tro củi là thứ nhà vườn quý. Nó chứa kali và một số khoáng chất cây cần, nên được rải mỏng quanh gốc cây ăn trái, trộn ít vào đất trồng rau, hoặc rắc một lớp mỏng vào đống ủ. Tro có tính kiềm, nên nhà vườn rải vừa phải, không đổ đống dày một chỗ, nhất là với đất đỏ và những cây ưa đất hơi chua. Tro mịn còn được dùng chà nồi, rắc quanh luống rau để hạn chế ốc sên.

Điều quan trọng nhất với tro là nó phải nguội hẳn trước khi đi đâu. Than trong tro có thể giữ lửa âm ỉ nhiều giờ, có khi tới sáng hôm sau. Đổ tro còn nóng vào đống ủ có lá khô, vào sọt tre, hay rải lên lớp phủ gốc là cách dễ gây cháy nhất trong vườn. Nhà vườn thường để tro trong thùng kim loại hoặc hố riêng có nắp, đợi qua đêm mới dùng.

Khách phụ dọn bếp cần nhớ: không tự đổ tro đi đâu, hỏi chủ nhà chỗ để tro; gom than còn hồng lại một góc bếp, vùi tro lên để giữ lửa cho bữa sau nếu chủ nhà muốn, hoặc tưới nước tắt hẳn nếu chủ nhà dặn. Không đổ nước vào bếp đất, bếp lò khi còn rất nóng vì có thể làm nứt bếp.

Lửa ngoài trời mùa khô: quy tắc cho lửa trại, nướng và đốt lá

Mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng thường kéo dài từ cuối năm tới khoảng tháng tư, tháng năm, khi cỏ tranh trên sườn đồi khô vàng, lá cà phê, lá sầu riêng rụng dày dưới gốc và gió lớn hơn. Đây là mùa cao điểm nguy cơ cháy rừng ở Tây Nguyên. Một tàn lửa từ đống lửa trại bay vào cỏ khô có thể cháy lan rất nhanh, nhất là trên sườn dốc khi gió đẩy lửa lên.

Vì vậy, ở farmstay, lửa ngoài trời chỉ đốt ở chỗ chủ nhà cho phép: hố lửa có viền đá, sân đất đã dọn sạch lá khô xung quanh, xa mái lá, xa chái củi, xa mép rừng. Trước khi nhóm lửa, đặt sẵn một xô nước hoặc một xô đất cát bên cạnh. Lửa nhỏ vừa đủ ngồi quanh, không chất củi cao, không đốt khi gió lớn. Luôn có một người lớn tỉnh táo ở bên lửa cho tới lúc tắt.

Khi tàn cuộc, tưới nước lên than, khuấy đều, tưới thêm, đặt tay gần mặt tro để kiểm còn ấm không, rồi mới rời đi. Đừng tự đốt rác hay đốt lá vườn, kể cả khi thấy đống lá to; nhà vườn có thể đang để dành chúng cho đống ủ, và đốt lá trong mùa khô là chuyện dễ mất kiểm soát. Nếu thấy khói lạ trên đồi hay ven rừng, báo ngay cho chủ nhà; họ biết phải báo cho ai ở địa phương.

Có nên thay hẳn bếp củi bằng bếp gas, bếp điện không?

Không có câu trả lời chung cho mọi farmstay. Bếp gas, bếp điện sạch khói, tiện cho món nấu nhanh, hợp với những gian bếp nhỏ, kín. Nhưng gas phải chở bình từ ngoài vào qua đường đồi, điện ở vùng hồ có lúc chập chờn, và nếu chỉ dùng gas, điện thì những cành tỉa trong vườn lại thành thứ phải xử lý bằng cách khác, nhiều khi là đem đốt bỏ ngoài vườn, vừa phí vừa khói.

Nhiều farmstay ở vùng cao nguyên chọn cách kết hợp. Bếp củi dùng cho những việc cần lửa lâu: nồi cơm, nồi canh xương, nồi nước tắm, ấm nước buổi sáng, và để giữ ấm gian bếp những đêm lạnh. Bếp gas hoặc bếp điện dùng cho món xào nhanh, pha sữa cho trẻ, nấu một bữa nhỏ lúc khuya. Khi có điện mặt trời, bếp điện vào buổi trưa nắng còn tận dụng được điện tự làm ra.

Với khách, điều quan trọng là hiểu bếp củi ở farmstay không phải đồ trang trí cho đẹp ảnh, mà là một phần của cách vườn vận hành. Nếu bạn ngại khói hay đi với người sức khoẻ yếu, cứ nói với chủ nhà; phần lớn nơi đều có thêm một bếp khác cho những bữa cần nấu nhanh hoặc cần nấu riêng.

Câu hỏi thường gặp

Farmstay dùng bếp củi có hại môi trường không?

Không nhất thiết. Nếu củi lấy từ cành tỉa, cây già trong vườn và được phơi khô, đốt trong bếp thông gió, tro quay về vườn thì đây là cách dùng phụ phẩm của vườn. Điều đáng lo là củi chặt từ rừng và củi ướt đốt trong gian bếp kín.

Đi cắm trại ven hồ Tà Đùng có được nhặt củi đốt lửa không?

Không nên nhặt củi trong rừng hay ven rừng. Mang theo củi hoặc than từ nơi lưu trú, hoặc dùng bếp nhỏ mang theo. Chỉ đốt lửa ở chỗ được phép, có nước dập sẵn, và tắt hẳn trước khi rời đi, nhất là vào mùa khô.

Vì sao bếp củi ở farmstay có lúc nhiều khói?

Thường do củi còn ẩm, nhất là vào mùa mưa, hoặc do chất củi quá nhiều làm lửa thiếu khí. Củi phơi khô, chẻ nhỏ, xếp thưa để lửa thở được sẽ ít khói hơn. Gian bếp có khe thoáng hoặc ống khói cũng giúp khói thoát ra ngoài.

Có được mang chậu than vào phòng để sưởi khi trời lạnh không?

Không nên. Than cháy trong phòng đóng kín sinh khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc khi ngủ. Muốn ấm, mặc thêm áo, đắp thêm chăn, đi tất, hoặc hỏi chủ nhà cách sưởi an toàn mà farmstay có.

Tro bếp củi dùng vào việc gì trong vườn?

Tro nguội được rải mỏng quanh gốc cây, trộn ít vào đất trồng rau hoặc đống ủ để bổ sung kali, rắc quanh luống để hạn chế ốc sên, dùng chà nồi. Không rải dày một chỗ và không dùng tro từ gỗ sơn, gỗ ép, nhựa.

Mùa nào ở Tà Đùng cần cẩn thận nhất với lửa?

Mùa khô, thường từ cuối năm tới khoảng tháng tư, tháng năm, khi cỏ và lá khô, gió mạnh. Đây là mùa cao điểm nguy cơ cháy rừng ở Tây Nguyên. Tránh đốt lửa ngoài trời khi gió lớn và luôn có nước dập lửa bên cạnh.