Vườn ít hoá chất ở farmstay Tà Đùng là vườn giữ lớp cỏ thấp và lớp lá phủ gốc thay vì diệt cỏ bằng thuốc, bón phân hữu cơ ủ hoai làm nền, giữ chỗ cho côn trùng có ích, dùng bẫy và cách làm thủ công trước, và chỉ phun thuốc bảo vệ thực vật khi sâu bệnh thật sự vượt ngưỡng, đúng loại, đúng liều, đúng thời gian cách ly. Đó không phải là vườn không bao giờ dùng hoá chất, mà là vườn coi hoá chất là lựa chọn cuối.
Với vườn cà phê, tiêu, sầu riêng thương phẩm ở vùng cao nguyên, đi theo hướng này cần nhiều công và kiên nhẫn. Khách ở farmstay có thể nhìn thấy những dấu hiệu của nó ngay trên lối đi trong vườn, và hiểu vì sao nhà vườn làm như vậy.
Bài này giải thích từng cách làm, chỗ khách nhận ra chúng, và điều khách cần biết khi nhà vườn vẫn phải phun thuốc trong kỳ bạn ở.
“Ít hoá chất” nghĩa là gì trong một vườn cà phê, sầu riêng thật?
Có hai hình dung sai hay gặp. Một là vườn nào ở vùng quê cũng sạch, không thuốc; thực tế nhiều vườn cây công nghiệp dùng phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật thường xuyên. Hai là vườn “xanh” thì không bao giờ dùng hoá chất; thực tế với cây lâu năm trồng thành vườn lớn, sâu bệnh có thể bùng lên nhanh, và nhà vườn có lúc buộc phải xử lý để không mất cả vụ.
Cách nghĩ hợp lý hơn là quản lý dịch hại tổng hợp, thường gọi tắt là IPM, một cách làm đã được ngành nông nghiệp Việt Nam phổ biến cho nông dân từ nhiều năm. Nguyên lý của nó là trồng cây khoẻ, thăm vườn thường xuyên, bảo vệ thiên địch, dùng biện pháp canh tác và thủ công trước, chỉ dùng thuốc khi mật độ sâu bệnh vượt mức gây hại kinh tế, và khi dùng thì chọn loại ít độc, đúng cách.
Một farmstay làm vườn theo hướng này có thể vẫn có kho thuốc trong góc khoá kín, vẫn có ngày phun ở một khu vườn. Điều làm nó khác là số lần phun ít, khu phun được khoanh rõ, khách được báo trước, và phần lớn thời gian vườn được giữ cân bằng bằng những cách không cần hoá chất. Thước đo không phải là con số không, mà là xu hướng giảm dần và cách làm cẩn thận.
Giữ cỏ và phủ gốc: vì sao vườn đất đỏ dốc không nên sạch trơn
Đất đỏ bazan ở vùng hồ Tà Đùng màu mỡ nhưng dễ xói khi để trơ trụi trên sườn dốc. Một trận mưa lớn đầu mùa trên vườn vừa phun thuốc diệt cỏ có thể khoét những rãnh sâu giữa các hàng cây, cuốn lớp đất mặt tốt nhất xuống chân đồi, xuống hồ. Lớp đất đó mất đi thì phải bù bằng phân bón, và vòng phụ thuộc hoá chất lại tăng thêm.
Vì vậy, vườn làm theo hướng ít hoá chất thường giữ một lớp cỏ thấp giữa các hàng cây. Cỏ được phát, cắt bằng máy cắt cỏ cầm tay hay bằng dao, để lại gốc rễ giữ đất, phần thân lá cắt ra rải luôn tại chỗ. Ở gốc cây, nhà vườn phủ một lớp lá khô, rơm, vỏ cà phê đã ủ, cành lá cắt tỉa băm nhỏ. Lớp phủ này giữ ẩm qua mùa khô, che đất khỏi mưa đập, nuôi giun và sinh vật đất, mục dần thành mùn.
Khách nhận ra ngay khi đi dạo: lối giữa các hàng cây êm chân vì cỏ, gốc cây có vòng lá nâu dày, không thấy những dải cỏ úa vàng đều tăm tắp, dấu hiệu của thuốc diệt cỏ. Đi trong vườn kiểu này, nhớ đi theo lối có sẵn, không giẫm lên vòng phủ gốc, không cào lá phủ ra để ngồi. Với người quen vườn cảnh, nó trông hơi bề bộn, nhưng đó là cách đất được giữ lại.
Phân hữu cơ, cây phân xanh và trồng xen: nuôi đất thay vì chỉ nuôi cây
Phân hoá học cho cây dinh dưỡng nhanh, nhưng không cải thiện đất. Vườn ít hoá chất đặt trọng tâm vào nuôi đất để đất nuôi cây. Những cách làm hay gặp:
- Phân ủ và phân chuồng hoai: từ đống ủ của farm, phân gà, phân dê ủ với vỏ cà phê, bón theo vòng tán vào đầu mùa mưa.
- Phân trùn quế: mịn, ít mùi, hợp cho luống rau và bầu ươm cây con.
- Cây họ đậu che bóng hoặc phủ đất: rễ có nốt sần cố định đạm, lá rụng làm phân xanh. Nhiều vườn cao nguyên trồng cây họ đậu xen làm cây che bóng, cây chắn gió.
- Trồng xen nhiều tầng: cà phê dưới tán sầu riêng, bơ, mắc ca; tiêu leo trụ sống; chuối, đu đủ ở mép vườn. Vườn nhiều loài ít bị một loại sâu bệnh quét sạch hơn vườn độc canh.
- Chế phẩm sinh học: nấm đối kháng, vi sinh vật có ích trộn vào phân ủ hoặc tưới gốc, giúp hạn chế một số bệnh hại rễ. Nhà vườn chọn sản phẩm được phép lưu hành.
- Bón đúng lúc, đúng chỗ: bón khi đất đủ ẩm, rải theo vòng tán nơi có rễ hút, lấp nhẹ hoặc phủ lá, không rải lên mặt đất trơ để mưa cuốn trôi.
Khách có thể được mời phụ rải phân ủ quanh gốc. Đeo găng, rải theo vòng tán chứ không đổ dồn sát gốc, và rửa tay kỹ trước khi ăn.
Thiên địch và côn trùng có ích trong vườn
Bọ rùa, nhện, bọ ngựa. Ăn rệp, rầy, sâu non. Một vườn ít phun thuốc phổ rộng sẽ có nhiều loài này hơn hẳn. Trẻ con đi vườn thường rất thích tìm bọ rùa trên lá cà phê, lá rau.
Ong và côn trùng thụ phấn. Cà phê, sầu riêng, bơ, mắc ca đều cần côn trùng hoặc động vật thụ phấn ở mức khác nhau. Vườn giữ hoa dại ven lối, hàng rào có hoa, không phun lúc cây đang trổ hoa là vườn nghĩ tới ong.
Kiến vàng, kiến cạp. Ở một số vườn cây ăn trái, nông dân giữ tổ kiến vàng trên cây để chúng săn sâu, bọ. Kiến cắn khá rát, nên khách đi dưới tán cây có tổ kiến cần cẩn thận, đừng chọc tổ.
Chim, ếch nhái, thằn lằn. Ăn rất nhiều côn trùng mỗi ngày. Những bụi cây, đống củi, bờ ao ẩm trong vườn là nơi chúng trú. Vườn quá sạch trơn mất luôn chỗ ở của những người giúp việc không công này.
Giun đất và sinh vật đất. Không phải thiên địch theo nghĩa săn sâu, nhưng giữ cho đất tơi, thoáng, giúp rễ khoẻ. Bới lớp phủ gốc ra thấy giun là dấu hiệu đất đang sống.
Bẫy, vợt, nhặt tay, cắt tỉa: những việc thay cho bình phun
Ở vườn ít hoá chất, nhiều việc phòng trừ sâu bệnh được làm bằng tay và bằng mắt. Thăm vườn thường xuyên để phát hiện sớm là việc quan trọng nhất: một ổ rệp mới chớm trên vài cành có thể cắt bỏ, một ổ sâu có thể ngắt lá, trước khi chúng lan ra cả vườn. Cành già, cành bệnh, quả bị sâu được cắt tỉa, gom lại xử lý thay vì để rụng mục dưới gốc làm nguồn lây.
Khách có thể thấy những tấm bẫy dính màu vàng treo trong vườn rau để bắt côn trùng nhỏ bay, những chai, hộp nhựa treo trên cành làm bẫy ruồi đục trái, những chùm trái được bọc bao giấy hoặc bao vải để ruồi không chích. Đây đều là cách giảm thuốc. Đừng tháo bẫy hay mở bao trái ra xem.
Nếu được mời cùng nhà vườn đi thăm sâu bệnh buổi sáng, bạn sẽ học được cách nhìn mặt dưới lá, nhận ra trứng sâu, vết rệp, lá bị bệnh. Đây là việc khách làm rất tốt vì mắt người mới tò mò và chịu soi kỹ. Không cần biết tên từng loài; chỉ cần chỉ cho chủ nhà chỗ thấy lạ, họ sẽ quyết định xử lý thế nào.
Khi nhà vườn vẫn phải phun thuốc: khách cần biết gì?
Ngay cả vườn cẩn thận nhất cũng có lúc phải dùng thuốc bảo vệ thực vật để cứu cây. Khi đó, điều quan trọng với khách là được báo trước và tránh xa khu vực phun. Một farmstay làm đúng sẽ cho khách biết ngày nào phun, khu nào phun, khi nào được quay lại, và thường chọn phun vào sáng sớm hay chiều tối, lúc lặng gió, xa khu nhà ở.
Mỗi loại thuốc có thời gian cách ly ghi trên nhãn, tức số ngày tối thiểu từ lần phun cuối tới khi được thu hoạch. Trong thời gian đó, khách không hái trái, hái rau, hái lá ở khu vừa phun, kể cả khi trông chúng rất ngon. Nếu bạn không chắc khu nào vừa phun, hỏi chủ nhà trước khi hái bất cứ thứ gì trong vườn.
Khách không bao giờ nên tham gia pha, phun thuốc, mở hay di chuyển chai, bao thuốc, kể cả khi muốn giúp. Kho thuốc phải khoá, để xa bếp, xa giếng, xa chỗ trẻ chơi. Nếu bạn thấy vỏ chai, bao thuốc vương vãi trong vườn hoặc ven rãnh nước, đừng nhặt bằng tay trần, báo chủ nhà. Nếu có người tiếp xúc với thuốc và thấy chóng mặt, buồn nôn, khó thở, rửa vùng da tiếp xúc bằng nhiều nước sạch và đưa tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo nhãn thuốc nếu có.
Rau trái ăn ở bếp vườn có an toàn hơn ngoài chợ không?
Ở farmstay làm vườn theo hướng ít hoá chất, rau ở luống nhà nấu cho khách thường không phun thuốc, hoặc chỉ dùng biện pháp sinh học, vì chính gia đình chủ nhà cũng ăn từ luống đó. Trái cây hái tận cây, biết rõ khu nào đã phun, khu nào không, nên về mặt dư lượng thuốc, bữa ăn ở farmstay ít hoá chất thường đáng yên tâm hơn rau trái không rõ nguồn ngoài chợ.
Nhưng an toàn thực phẩm không chỉ là chuyện thuốc. Rau trồng bằng phân hữu cơ có thể mang vi khuẩn nếu phân chưa ủ hoai hoặc nước tưới không sạch. Đất bám trên rau cũng có trứng giun sán. Vì vậy, rau vườn vẫn phải rửa kỹ nhiều lần bằng nước sạch, đặc biệt là rau ăn sống. Trái cây rụng dưới gốc, bị chim, chuột ăn dở thì bỏ, không nhặt ăn.
Cách nghĩ cân bằng là: bếp vườn giúp bạn biết rau mình ăn đến từ đâu và được chăm thế nào, điều mà ít bữa ăn ở phố cho được. Còn rửa rau, nấu chín, rửa tay vẫn là những thói quen không bỏ được, dù rau đến từ luống hữu cơ có chứng nhận hay luống của một nhà vườn thật thà.
Mùa khô và mùa mưa: việc giữ vườn ít hoá chất đổi theo mùa ra sao
Vùng hồ Tà Đùng có hai mùa rõ: mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng năm tới tháng mười, mùa khô từ cuối năm tới đầu mùa mưa năm sau. Nhịp chăm vườn ít hoá chất xoay theo hai mùa này, và khách tới vào mùa nào sẽ thấy những việc khác nhau.
Mùa mưa là lúc cỏ mọc nhanh, nấm bệnh dễ phát trên lá và trái, đất ẩm dễ trôi. Nhà vườn phát cỏ nhiều lần hơn nhưng vẫn giữ gốc cỏ, khơi rãnh thoát nước cho khỏi úng gốc, tỉa bớt cành cho tán thông thoáng, nhặt trái bệnh sớm. Đây cũng là mùa bón phân hữu cơ, vì đất đủ ẩm cho phân tan và vi sinh hoạt động.
Mùa khô thì ngược lại: cỏ chậm, sâu chích hút như rệp, rầy thường nhiều lên, cây khát nước. Lớp phủ gốc dày lên để giữ ẩm, nước tưới được dành cho những gốc cần nhất, và việc thăm vườn để bắt sớm ổ rệp trở nên quan trọng hơn. Mùa hoa cà phê thường rơi vào mùa khô, sau những đợt tưới đầu năm; đó là lúc nhà vườn cẩn trọng nhất với việc phun thuốc để không hại ong. Biết nhịp này, bạn sẽ hiểu vì sao cùng một vườn mà mỗi lần ghé lại thấy chủ nhà bận những việc khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ít hoá chất có phải là vườn hữu cơ không?
Không hẳn. Vườn hữu cơ theo nghĩa được chứng nhận phải tuân theo tiêu chuẩn và được tổ chức chứng nhận đánh giá. Vườn ít hoá chất là cách làm giảm thuốc và phân hoá học, có thể chưa hoặc không theo đuổi chứng nhận. Cả hai đều có giá trị, nhưng không nên gọi lẫn nhau.
Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối cùng tới khi được thu hoạch nông sản, ghi trên nhãn từng loại thuốc. Trong thời gian này dư lượng thuốc trên cây còn cao. Khách ở farmstay không hái rau trái ở khu vừa phun khi chưa hỏi chủ nhà.
Vì sao vườn farmstay để nhiều cỏ như vậy?
Cỏ thấp giữa hàng cây giữ đất đỏ dốc khỏi xói khi mưa, giữ ẩm, nuôi sinh vật đất và là chỗ ở của thiên địch. Nhà vườn phát cỏ cho thấp thay vì diệt bằng thuốc. Đây là cách làm có chủ ý, không phải vườn bỏ hoang.
Khách có được giúp phun thuốc trong vườn không?
Không nên. Pha và phun thuốc bảo vệ thực vật cần đồ bảo hộ và kinh nghiệm, rủi ro ngộ độc là thật. Khách chỉ nên tham gia những việc không hoá chất như phát cỏ, phủ gốc, bắt sâu bằng tay, kiểm bẫy cùng chủ nhà.
Làm sao biết một farmstay có phun thuốc nhiều hay không?
Nhìn lối giữa hàng cây có cỏ hay chỉ có dải cỏ úa đều, gốc cây có phủ lá không, có bẫy và bao trái không, có nhiều côn trùng, chim không. Hỏi chủ nhà họ xử lý sâu bệnh thế nào và có báo khách trước ngày phun không.
Rau ở farmstay có cần rửa kỹ không nếu không phun thuốc?
Vẫn cần. Rau trồng bằng phân hữu cơ có thể mang vi khuẩn và trứng giun sán từ đất, từ phân chưa hoai. Rửa nhiều lần bằng nước sạch, ngâm nếu cần, và cẩn thận nhất với rau ăn sống.