Muốn thấy vườn sống nhất thì đặt farmstay ở Tà Đùng vào mùa khô, khoảng tháng 11 đến tháng 4: cuối năm có thu hoạch và phơi cà phê, đầu năm có hoa cà phê sau đợt tưới, đường khô dễ đi. Muốn vườn xanh, ít khách, có trái sầu riêng, bơ thì chọn mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 10, chấp nhận mưa chiều và đường đất trơn. Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi vườn khác nhau, nên luôn hỏi chủ vườn vào tháng bạn định đi.
Với khách sạn, chọn ngày chủ yếu là chọn thời tiết và giá. Với farmstay, chọn ngày còn là chọn xem khu vườn đang ở khúc nào trong vòng đời của nó: ra hoa, nuôi trái, thu hoạch hay nghỉ. Cùng một khu vườn, hai chuyến đi cách nhau ba tháng có thể cho hai trải nghiệm hoàn toàn khác.
Bài này gom nhịp mùa vụ thường gặp của các cây chính quanh hồ, nhịp thời tiết và mực nước hồ, để bạn chọn tháng đặt farmstay theo điều mình muốn thấy và muốn làm. Các mốc nêu ở đây là "thường", không phải lịch cố định. Thời tiết vùng cao nguyên mấy năm gần đây cũng thất thường hơn, có năm mưa kéo dài sang tận đầu mùa khô, có năm nắng hạn sớm, nên một tin nhắn hỏi chủ vườn trước chuyến đi luôn đáng giá hơn mọi bảng lịch.
Nhịp năm của một khu vườn quanh hồ Tà Đùng
Bảng tóm tắt những gì khách hay gặp ở các vườn cà phê, tiêu, cây ăn trái quanh hồ theo từng giai đoạn trong năm. Mốc tháng chỉ là khoảng thường gặp, xê dịch theo thời tiết từng năm và từng vườn:
| Khoảng thời gian | Thời tiết thường gặp | Trong vườn thường có | Việc khách có thể theo |
|---|---|---|---|
| Tháng 11 – 12 | Cuối mưa sang khô, trời trong dần, đêm mát | Thu hoạch cà phê, sân phơi hạt | Xem hái, phụ cào phơi, nhặt hạt rơi |
| Tháng 1 – 3 | Khô, nắng, đêm lạnh, có gió | Tưới cà phê, hoa cà phê nở, thu hoạch tiêu | Theo đợt tưới, ngắm hoa, xem hái tiêu |
| Tháng 3 – 4 | Cuối mùa khô, nóng hơn ban ngày, bụi | Cà phê đậu quả non, vườn khát nước, tỉa cành | Tưới rau, làm cỏ gốc, ủ phân |
| Tháng 5 – 6 | Mưa đầu mùa, cây bật lộc | Trồng cây con, bón phân đầu mùa mưa, rau lên nhanh | Trồng cây, gieo rau |
| Tháng 6 – 9 | Mưa nhiều, thường mưa chiều | Sầu riêng, bơ vào mùa trái, vườn xanh rậm | Xem trái, ăn trái tại vườn khi chủ mời |
| Tháng 9 – 10 | Cuối mùa mưa, hồ thường đầy | Cà phê chín dần, chuẩn bị thu hoạch | Theo dõi cà phê chín, phụ dọn sân |
Bảng không dùng để hứa hẹn. Có năm mưa sớm, có năm khô kéo dài, có vườn trồng giống chín sớm hay muộn hơn. Đặc biệt với sầu riêng và bơ, mùa trái phụ thuộc giống và cách chăm từng vườn. Câu đơn giản nhất để hỏi chủ: "tuần đó vườn mình đang làm gì?"
Mùa khô cuối năm: thu hoạch cà phê và sân phơi
Khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô là lúc cà phê vối chín đỏ trên cành và các vườn bước vào mùa thu hoạch, bận nhất trong năm. Đây là thời điểm khách thấy rõ nhất vườn đang sống: người hái từ sáng sớm, bao cà phê chất đầy, xe chở về sân, hạt được trải phơi và cào đảo nhiều lần trong ngày. Mùi cà phê tươi đang phơi là thứ khó quên với nhiều người.
Khách ở farmstay mùa này có thể xem hái, phụ cào phơi, học cách phân biệt quả chín và quả xanh. Việc hái thật thì cần tay quen và thường gắn với công lao động, nên tuỳ chủ vườn có muốn khách tham gia không. Đừng tự ý hái trên cây nếu chưa được chỉ dẫn.
Cái giá của mùa này là vườn bận. Chủ vườn có ít thời gian ngồi trò chuyện hơn, máy móc chạy nhiều hơn, xe đi lại trên đường đất nhiều hơn, có khi có tiếng máy xát ở xóm. Đổi lại, trời bắt đầu trong, đêm mát và đường khô dần. Với người muốn thấy nông nghiệp thật, đây là mùa đáng đi nhất.
Đầu năm: hoa cà phê, đợt tưới và mùa tiêu
Sau thu hoạch, cây cà phê nghỉ một thời gian trong mùa khô. Khi nhà vườn tưới nước đợt đầu, cây được đánh thức và ra hoa đồng loạt sau đó ít ngày. Cả sườn đồi trắng hoa, mùi thơm lan xa, ong bay khắp vườn. Hoa cà phê chỉ nở đẹp trong vài ngày cho mỗi đợt, nên muốn bắt đúng thì phải hỏi chủ vườn lịch tưới và theo dõi sát.
Cùng khoảng thời gian, nhiều vườn thu hoạch hồ tiêu. Những chùm tiêu chín được hái trên trụ, phơi trên sân hay tấm bạt. Khách có thể xem cách hái tiêu bằng thang, xem phơi và tách hạt, nhưng không nên leo thang trên trụ tiêu cao.
Đây cũng là những tháng trời đẹp nhất để ở farmstay: khô, nắng ban ngày, đêm lạnh, sương sớm trên hồ. Vì vậy cũng đông khách, nhất là dịp Tết và các kỳ nghỉ đầu năm. Đặt sớm, và nhớ người ong đốt cần cẩn thận vào mùa hoa vì ong mật hoạt động nhiều quanh vườn.
Cuối mùa khô: nắng, bụi và vườn khát nước
Những tuần cuối mùa khô, khoảng tháng 3, tháng 4, là lúc vùng hồ nóng nhất trong năm vào buổi trưa, đường đất bụi đỏ, cỏ khô vàng. Vườn cà phê đã đậu quả non, nhà vườn tập trung tưới và giữ nước. Một số nguồn nước nhỏ có thể cạn, nên farmstay có khi nhắc khách dùng nước tiết kiệm.
Mực nước hồ thủy điện thường xuống thấp dần vào cuối mùa khô, có thể lộ ra những dải bờ đất đỏ và các đảo trông cao hơn. Người thích chụp cảnh hồ đầy có thể thấy kém đẹp, nhưng người thích đi bộ quanh bờ lại có thêm những bãi mới để đi, miễn là cẩn thận chỗ bùn lún sát mép nước.
Đây là mùa hợp với người thích nắng, ít mưa, muốn đường dễ đi. Việc vườn khách theo được là tưới rau, làm cỏ quanh gốc, ủ phân, cắt tỉa nhẹ theo chỉ dẫn. Mang mũ rộng vành, áo dài tay mỏng, khẩu trang cho đường bụi, và uống đủ nước khi làm vườn giữa trời.
Cuối mùa khô cũng là lúc cần cẩn thận với lửa. Cỏ khô, lá cà phê rụng, cành tỉa chất đống quanh vườn rất dễ bắt lửa. Nếu farmstay cho đốt lửa trại hay nướng thịt, làm đúng chỗ chủ chỉ, giữ lửa nhỏ, có sẵn nước và dập tắt hẳn trước khi đi ngủ. Không vứt đầu mẩu thuốc lá trong vườn.
Mùa mưa: vườn xanh, trái cây và những ngày ở yên
Khi mưa đầu mùa đến, thường khoảng tháng 5, cả vùng hồ đổi màu chỉ trong vài tuần. Cây bật lộc, cỏ mọc, rau lên nhanh, đây là lúc nhà vườn trồng cây con, bón phân đầu mùa. Khách thích trồng cây, gieo rau sẽ có nhiều việc để làm nhất vào khoảng này.
Giữa mùa mưa, nhiều vườn sầu riêng, bơ vào mùa trái. Được ăn một trái sầu riêng chín cây ngay tại vườn, hay một trái bơ vừa hái là thứ nhiều khách tìm đến farmstay. Nhưng cần nhớ: trái trong vườn là sản phẩm của nhà nông, chỉ ăn khi chủ mời hoặc thoả thuận trước, và không đứng dưới tán sầu riêng đang treo trái nặng.
Mưa ở vùng cao nguyên thường dồn vào buổi chiều, sáng có khi trong và mát. Nhịp ở farmstay mùa mưa vì thế khá dễ chịu: sáng ra vườn, chiều ngồi hiên nghe mưa, tối quanh bếp. Cái giá là đường đất trơn, độ ẩm cao, muỗi nhiều hơn, và một số hoạt động ngoài hồ có thể phải hoãn. Đây là mùa ít khách, hợp với người thích yên và linh hoạt về lịch.
Mùa nào hợp với trẻ nhỏ và người lớn tuổi?
Với gia đình có trẻ nhỏ và ông bà, mùa khô thường dễ chịu hơn. Đường khô nên xe vào được tận nơi, lối đi trong vườn không trơn, quần áo phơi nhanh khô, côn trùng ít hơn mùa mưa. Nhưng mùa khô cũng có đêm lạnh, nhất là khoảng đầu năm, nên mang đủ áo ấm, tất, chăn mỏng cho bé. Buổi trưa cuối mùa khô nắng gắt, nên cho trẻ ra vườn vào sáng sớm và chiều muộn.
Mùa mưa không phải không đi được, nhưng cần tính kỹ hơn. Mưa chiều làm trẻ phải ở trong nhà nhiều hơn, nên mang theo sách, đồ chơi, trò chơi bàn. Đường đất trơn làm người lớn tuổi dễ ngã, và một chuyến ra cơ sở y tế giữa đêm mưa sẽ khó khăn hơn. Nếu đi mùa mưa với người lớn tuổi, chọn farmstay gần đường nhựa, lối đi đã bê tông.
Trẻ ở tuổi thích làm vườn sẽ vui nhất vào đầu mùa mưa, khi có cây con để trồng, hạt rau để gieo, và có thể quay lại vài tháng sau xem cây mình trồng lớn ra sao. Trẻ thích ăn trái cây thì giữa mùa mưa có sầu riêng, bơ. Trẻ thích xem việc đông vui thì cuối năm có thu hoạch cà phê. Chọn mùa theo đứa trẻ, chuyến đi sẽ có ý nghĩa với chính em.
Ngày thường hay cuối tuần, mùa đông khách hay mùa vắng?
Cuối tuần và ngày lễ. Vùng hồ đông khách hơn hẳn, nhất là mùa khô và dịp Tết. Farmstay nhỏ có ít phòng nên hết chỗ nhanh. Nếu chỉ đi được cuối tuần, đặt sớm và chuẩn bị tinh thần có khách khác cùng chia hiên, chia bếp.
Ngày thường. Yên tĩnh hơn, chủ vườn có thời gian trò chuyện, dẫn đi vườn kỹ hơn. Nếu sắp xếp được, ở từ chiều thứ năm hoặc giữa tuần là cách hay để có farmstay gần như cho riêng mình.
Mùa vắng khách. Thường rơi vào giữa mùa mưa. Vườn xanh, ít người, nhưng cần linh hoạt vì thời tiết. Hỏi chủ vườn về chính sách dời lịch khi mưa lớn trước khi đặt.
Mùa vụ bận của nhà vườn. Thu hoạch cà phê là lúc vườn sống động nhất nhưng chủ bận nhất. Nếu bạn muốn chủ dành nhiều thời gian cho khách, tránh tuần cao điểm thu hoạch; nếu muốn thấy việc thật, chọn đúng tuần đó.
Chọn tháng trong năm bước
Gom lại thành một quy trình ngắn để chọn thời điểm đặt farmstay:
- Xác định điều bạn muốn nhất từ khu vườn: hoa, trái, thu hoạch, trồng cây, hay chỉ cần xanh và yên.
- Đối chiếu với nhịp năm ở bảng trên để ra một hai khoảng tháng phù hợp.
- Cân với điều kiện của nhóm: có trẻ nhỏ, người lớn tuổi thì ưu tiên mùa khô đường dễ; đi xe máy thì tránh giữa mùa mưa.
- Nhắn chủ farmstay hỏi năm nay vườn ở giai đoạn nào vào tuần bạn định đi, mưa đã bắt đầu hay dứt chưa.
- Chọn ngày thường nếu được, đặt sớm nếu buộc phải đi cuối tuần hay dịp lễ, và thoả thuận trước chuyện dời lịch khi thời tiết xấu.
Đừng cố bắt cho bằng được một khoảnh khắc, như đúng ngày hoa cà phê nở rộ. Khu vườn có nhịp riêng, và mỗi tuần trong năm đều có thứ đáng xem nếu bạn chịu nhìn kỹ. Nhiều khách quen của các farmstay quanh hồ quay lại vào nhiều mùa khác nhau chỉ để thấy cùng một khu vườn đổi thay ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy cà phê ở Tà Đùng nở hoa?
Cà phê vối thường ra hoa trong mùa khô, sau các đợt tưới nước của nhà vườn, nhiều nơi rơi vào khoảng đầu năm. Mỗi đợt hoa đẹp trong vài ngày. Thời điểm cụ thể phụ thuộc lịch tưới từng vườn và thời tiết từng năm, nên hỏi chủ vườn gần ngày đi.
Mùa sầu riêng ở vùng hồ Tà Đùng vào khoảng tháng nào?
Sầu riêng ở Tây Nguyên thường vào mùa trái trong mùa mưa, khoảng giữa năm, nhưng xê dịch theo giống và cách chăm của từng vườn. Nếu muốn ăn sầu riêng tại vườn, hỏi chủ farmstay năm nay vườn chín vào khoảng nào và có để dành cho khách không.
Đi farmstay mùa thu hoạch cà phê có được hái không?
Tuỳ chủ vườn. Nhiều nơi cho khách xem và thử hái một ít, phụ cào phơi trên sân. Việc hái thật thường do người làm quen tay đảm nhận. Hỏi trước khi đến và luôn làm theo chỉ dẫn, không tự hái trên cây hay vào vườn nhà bên cạnh.
Mực nước hồ Tà Đùng lúc nào cao, lúc nào thấp?
Hồ thủy điện thường đầy dần trong mùa mưa và đạt mức cao vào khoảng cuối mùa mưa, rồi hạ dần trong mùa khô, thấp vào cuối mùa khô. Mức cụ thể phụ thuộc lượng mưa từng năm và vận hành nhà máy, nên hỏi chủ farmstay về tình trạng hồ trước khi đi.
Tết có nên đi farmstay ở Tà Đùng không?
Tết rơi vào mùa khô nên trời đẹp, đường dễ đi, có khi gặp hoa cà phê hoặc mùa tiêu. Nhưng đông khách và nhiều nhà vườn cũng nghỉ Tết, dịch vụ có thể hạn chế. Đặt rất sớm, hỏi rõ chủ có đón khách và nấu ăn những ngày Tết hay không.