Ăn chay ở farmstay Tà Đùng khá thuận vì vườn cho nhiều rau, củ, trái; điều cần làm là báo rõ kiểu chay của mình ngay từ lúc đặt chỗ và dặn bếp những thứ dễ lẫn vào món rau như mỡ heo, nước mắm, tôm khô, nước dùng xương. Nguồn đạm là chỗ dễ thiếu nhất: đậu hũ, các loại đậu, mè, lạc, hạt, nấm trồng cần mua từ chợ hoặc mang theo, vì vườn nhà thường không có sẵn.
Vùng nông thôn quanh hồ Tà Đùng chủ yếu ăn mặn, bữa cơm thường có thịt, cá, trứng. Nhưng phần rau trong bữa rất nhiều, và người dân quen với ngày rằm, mùng một ăn chay theo thói quen của nhiều gia đình người Việt. Vì vậy chủ nhà vườn thường hiểu "ăn chay" là gì, chỉ cần bạn nói rõ chay đến mức nào.
Bài này giúp người ăn chay chuẩn bị cho chuyến ở farmstay: nói với chủ nhà thế nào, vườn cho gì, cần mang gì, và ghép một ngày ăn chay đủ chất từ bếp vườn.
Bạn ăn chay kiểu nào? Nói rõ để bếp khỏi đoán
"Ăn chay" có nhiều mức. Nói rõ mức của mình giúp chủ nhà khỏi lúng túng và giúp bạn khỏi phải từ chối món đã nấu:
| Kiểu chay | Không ăn | Ăn được | Câu nên nói với chủ nhà |
|---|---|---|---|
| Chay trường, thuần thực vật | Thịt, cá, trứng, sữa, mật ong, mỡ, nước mắm, nước dùng động vật | Rau, củ, trái, đậu, hạt, nấm, ngũ cốc | Không dùng mỡ, nước mắm, tôm khô, trứng, sữa trong mọi món |
| Chay có trứng sữa | Thịt, cá, mỡ, nước mắm, nước dùng xương | Như trên cộng trứng, sữa | Trứng gà vườn thì ăn được, nhưng không mỡ, không nước mắm |
| Chay theo ngày (rằm, mùng một) | Thịt cá trong những ngày đó | Ngày thường ăn mặn bình thường | Báo trước ngày nào trong chuyến ở mình ăn chay |
| Chay kiêng ngũ vị tân | Thêm hành, tỏi, hẹ, kiệu và các loại tương tự | Rau củ, đậu, hạt, nấm | Món xào không phi hành tỏi; có thể thay bằng gừng, sả |
Bảng trên chỉ để giúp bạn diễn đạt; mỗi người có thể có quy định riêng. Điều quan trọng là nói cụ thể thứ không ăn, thay vì chỉ nói "ăn chay". Rất nhiều bữa "chay" ở quê vẫn có rau xào mỡ hay canh rau nấu nước xương, không phải vì người nấu cẩu thả, mà vì đó là thói quen chưa từng phải đặt câu hỏi.
Báo từ lúc đặt chỗ, rồi nhắc lại khi tới. Nếu nhóm có cả người ăn chay và người ăn mặn, hỏi chủ nhà có thể nấu chung phần rau không mỡ để cả nhóm cùng ăn, phần mặn nấu riêng.
Những thứ "không chay" hay lẫn vào món rau
Ở bếp nhà vườn, món rau trông thuần chay vẫn có thể có thành phần từ động vật. Những thứ nên dặn trước:
- Mỡ heo để xào rau, phi hành, hoặc tóp mỡ rắc lên.
- Nước mắm cá để nêm canh, xào, làm nước chấm.
- Tôm khô, tép khô nấu canh rau, canh bí.
- Nước dùng xương, nước luộc gà dùng nấu canh.
- Mắm ruốc, mắm tôm để kho quẹt, chấm rau luộc.
- Bột nêm có chiết xuất thịt, xương; hạt nêm chay là loại khác.
- Dầu đã chiên cá, chiên thịt trước đó dùng lại.
Nếu bạn ăn chay chặt, nên hỏi chủ nhà có thể dùng nồi, chảo riêng cho phần chay không. Ở bếp vườn có khi chỉ có một chảo lớn; xào phần chay trước rồi mới tới phần mặn là cách đơn giản để tránh lẫn.
Người ăn chay nhẹ hơn có thể chấp nhận một số thứ. Không có câu trả lời chung; bạn tự quyết, miễn là nói rõ để chủ nhà biết.
Vườn ở Tà Đùng cho người ăn chay những gì?
Phần rau, củ, trái trong bữa chay ở farmstay hầu như lấy từ vườn. Rau lá có cải, mồng tơi, rau muống nếu có chỗ ẩm, đọt bí, đọt su su, lá bép; rau thơm có húng, ngò, tía tô, kinh giới; củ quả có bí đỏ, bí xanh, su su, mướp, đậu đũa, cà tím, ớt, cà chua. Quanh nhà thường có sả, gừng, nghệ, lá chanh để thay hành tỏi nếu bạn kiêng.
Trái cây là điểm mạnh của vườn vùng này: chuối gần như quanh năm, bơ và sầu riêng vào mùa ở nhiều vườn, đu đủ, mít, chanh dây tùy nhà. Bơ là nguồn chất béo tốt cho người ăn chay, dằm với chút muối, ăn cùng cơm hay bánh mì, hoặc làm sinh tố. Nếu vườn có mắc ca hay điều, đó là nguồn hạt quý, nhưng nhớ hạt là sản phẩm của nhà, hỏi trước khi dùng.
Ngoài ra, nhà vườn thường có khoai lang, khoai mì, bắp, đậu phộng tùy mùa. Khoai luộc, bắp luộc, sắn hấp là món xế chiều ăn chay rất hợp. Mùa măng thì măng đã sơ chế kỹ cũng là nguyên liệu chay ngon, xào hay nấu canh đều được.
Bạn có thể ra vườn cùng chủ nhà ngay hôm đầu, xem luống nào đang tới lứa, giàn nào đang ra trái, để cùng tính thực đơn chay cho cả chuyến. Biết vườn có gì thì bạn cũng biết mình cần mang hay mua thêm gì, thay vì chờ tới bữa mới phát hiện thiếu. Cách này cũng giúp chủ nhà đỡ áp lực nghĩ món, vì hai bên cùng chọn từ thứ thật sự có trong vườn.
Nguồn đạm: thứ vườn ít khi có, nên mang hoặc nhờ mua
Chỗ người ăn chay dễ thiếu khi ở farm là đạm. Vườn cho rau, trái, củ nhiều, nhưng đậu hũ, đậu nành, các loại đậu khô, nấm trồng thì phải mua. Chợ xã thường có đậu hũ, đậu phộng, mè, đôi khi có nấm rơm, nấm bào ngư, nhưng không chắc ngày nào cũng có. Từ farmstay ra chợ cũng mất thời gian.
Vì vậy, nếu ở từ ba ngày trở lên, người ăn chay nên mang theo một phần đạm khô để được lâu: các loại đậu khô như đậu đen, đậu xanh, đậu đỏ; đậu phộng, mè; hạt điều, hạt bí; tàu hũ ky khô; nấm hương, mộc nhĩ khô. Đậu hũ tươi thì nhờ chủ nhà mua ở chợ hoặc mua ở thị trấn trên đường lên, giữ lạnh.
Một gợi ý thực tế: đưa chủ nhà danh sách thứ bạn mang và cách bạn thường nấu, như đậu hũ sốt cà, nấm kho tiêu, đậu đen nấu chè. Chủ nhà sẽ thấy dễ hình dung hơn và có thể kết hợp với rau trong vườn. Người ăn chay chặt nên mang thêm nước tương, hạt nêm chay, chao, tương bần nếu quen dùng, vì bếp nhà vườn thường không có sẵn.
Một ngày ăn chay từ bếp vườn: gợi ý ghép bữa
Gợi ý dưới đây ghép từ thứ vườn hay có cộng phần đạm mang theo hoặc mua ở chợ. Chỉ là cách hình dung, mỗi nơi điều chỉnh theo thứ có thật:
| Bữa | Từ vườn | Đạm và tinh bột | Món gợi ý |
|---|---|---|---|
| Sáng | Chuối, bơ, rau thơm | Cơm, bánh mì mang theo, đậu phộng rang | Cơm chiên rau củ với đậu hũ, bơ dằm, cà phê phin |
| Trưa | Lá bép hoặc rau cải, bí đỏ, cà chua | Đậu hũ, cơm | Canh lá bép nấu nấm, đậu hũ sốt cà chua, bí đỏ luộc chấm tương |
| Xế | Khoai lang, bắp, trái theo mùa | Khoai, bắp | Khoai lang nướng than, bắp luộc, trái cây |
| Tối | Đọt su su, đậu đũa, sả, ớt | Nấm khô, đậu, cơm | Nấm kho sả ớt, đọt su su xào gừng, chè đậu đen |
Để bữa chay đủ no ở nơi việc vườn tốn sức, mỗi bữa nên có cả tinh bột, đạm và chất béo, không chỉ rau. Rau luộc và cơm trắng ba bữa liền sẽ khiến bạn đói nhanh và mệt khi làm vườn buổi sáng.
Người ăn chay lâu năm có nhu cầu riêng về một số vi chất; những điều đó nên theo lời khuyên của nhân viên y tế hay chuyên gia dinh dưỡng của bạn. Ở farmstay ngắn ngày, chỉ cần ăn đủ no, đủ đa dạng.
Nấu chay cùng chủ nhà: biến bữa chay thành bữa của cả nhà
Một bữa chay ngon ở nhà vườn thường không khác mấy bữa cơm quê bình thường, chỉ thay món mặn bằng món đậu, nấm và nêm bằng thứ khác. Nhiều chủ nhà lần đầu nấu chay cho khách hơi lúng túng ở khâu nêm: không nước mắm, không bột nêm, làm sao cho đậm? Đây là lúc bạn có thể vào bếp góp một tay.
Mẹo nêm chay đơn giản: dùng nước tương, muối, chút đường; tạo vị ngọt sâu bằng nước luộc rau củ, bắp, củ cải, nấm khô; tạo mùi thơm bằng sả, gừng, tiêu, ớt, lá chanh, rau thơm. Món kho chay dùng nước màu thắng từ đường như kho mặn, thêm nước dừa nếu có. Đậu hũ chiên vàng trước khi sốt hay kho sẽ giữ dáng và thấm vị hơn.
Khi bữa chay được nấu khéo, nhiều khi cả nhà, cả chủ nhà, đều ăn chung và không ai thấy thiếu. Đó là cách đơn giản nhất để người ăn chay không bị "tách mâm", và cũng là một món quà nhỏ cho bếp của chủ nhà: thêm vài công thức để nấu vào ngày rằm.
Nếu ở dài ngày, bạn có thể viết lại vài món chay đã nấu cùng chủ nhà, kèm thứ tự làm và nguyên liệu vườn dùng được, để lại cho họ. Lần sau có khách ăn chay khác tới, bếp vườn đã có sẵn một thực đơn thử thật, không phải đoán.
Trẻ nhỏ ăn chay cùng bố mẹ khi ở farm
Gia đình ăn chay đưa con nhỏ đi farmstay cần để ý hơn một chút. Trẻ chạy nhảy ngoài vườn cả ngày tiêu hao nhiều năng lượng, và bữa chay chỉ có rau với cơm sẽ không giữ trẻ no lâu. Mang theo thứ trẻ quen ăn và giàu năng lượng: sữa đậu nành hoặc sữa nếu gia đình dùng, ngũ cốc, bánh, đậu phộng, bơ đậu phộng nếu trẻ không dị ứng, chuối khô.
Trẻ nhỏ cũng thường kén rau lạ. Lá bép, cà đắng, đọt mây có vị riêng mà trẻ có thể từ chối. Rau quen như bí đỏ, cà rốt, đậu đũa, su su, khoai lang dễ được trẻ chấp nhận hơn; vườn và chợ xã thường có. Để trẻ cùng hái và nhặt rau, trẻ sẽ chịu ăn thứ mình hái hơn là thứ được dọn sẵn.
Nếu con theo chế độ chay đặc biệt hoặc có vấn đề sức khoẻ, hãy giữ đúng hướng dẫn của bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng của con, và mang đủ đồ cho cả chuyến. Farmstay vùng cao không phải nơi dễ mua thực phẩm chuyên dụng.
Khi bếp lỡ nấu nhầm: xử lý sao cho êm
Dù đã dặn kỹ, đôi khi một món vẫn có thứ bạn không ăn: rau xào bằng chảo vừa chiên trứng, canh nêm một chút nước mắm theo thói quen, đĩa rau rắc tóp mỡ. Điều nên làm là nói nhẹ nhàng, riêng với chủ nhà, đúng sự việc: món này có nước mắm, mình không ăn được, nhờ lần sau để riêng. Đừng đẩy đĩa ra giữa mâm trước mặt cả nhà, cũng đừng ăn rồi về nhà buồn.
Người nấu ở quê thường thấy ngại khi biết mình nấu nhầm, nên cách bạn phản ứng quyết định bữa sau. Một lời cảm ơn vì đã cố nấu chay, kèm một gợi ý cụ thể, như dùng nước tương thay nước mắm hay xào phần chay trước, giúp chủ nhà dễ làm đúng hơn nhiều so với một lời phàn nàn chung.
Nếu bạn ăn chay chặt và không muốn rủi ro, xin phép tự nấu phần của mình ở một góc bếp, với nồi riêng. Nhiều người ăn chay lâu năm chọn cách này khi đi xa, vừa yên tâm vừa đỡ phiền người khác.
Câu hỏi thường gặp
Ở farmstay Tà Đùng có nấu ăn chay không?
Phần lớn chủ nhà vườn sẵn lòng nấu chay nếu được báo trước. Vườn có nhiều rau, củ, trái. Hãy nói rõ kiểu chay và thứ không ăn, đặc biệt là mỡ, nước mắm, tôm khô, nước dùng xương, ngay từ lúc đặt chỗ.
Người ăn chay cần mang gì khi ở farmstay?
Nên mang nguồn đạm khô như đậu các loại, đậu phộng, mè, hạt, nấm khô, tàu hũ ky, cùng nước tương, hạt nêm chay nếu quen dùng. Đậu hũ tươi thì nhờ chủ nhà mua ở chợ xã hoặc mua dọc đường và giữ lạnh.
Rau xào ở nhà vườn có thể có mỡ không?
Có thể. Nhiều bếp quê quen xào rau bằng mỡ heo, nêm nước mắm hay nấu canh với tôm khô. Không phải cẩu thả mà là thói quen. Dặn trước và hỏi lại khi dọn món là cách tránh nhầm.
Ăn chay ở farm có đủ sức làm vườn không?
Đủ nếu mỗi bữa có tinh bột, đạm và chất béo, không chỉ rau và cơm trắng. Thêm đậu hũ, đậu, hạt, bơ, khoai, bắp. Ăn đủ no buổi sáng trước khi ra vườn để tránh mệt và hạ đường huyết.
Có thể nấu chung một bữa chay cho cả nhóm không?
Được, và thường là cách vui nhất. Phần rau, canh nấu chay cho cả nhóm, phần mặn cho người ăn mặn nấu riêng. Xào phần chay trước rồi mới xào phần mặn nếu bếp chỉ có một chảo.
Ăn chay kiêng hành tỏi thì nấu bằng gì cho thơm?
Thay hành tỏi bằng gừng, sả, tiêu, ớt, lá chanh và rau thơm trong vườn. Nước luộc rau củ, bắp, nấm khô tạo vị ngọt sâu cho canh. Báo chủ nhà sớm để không phi hành tỏi trong chảo chung.