Quanh một farmstay ở Tà Đùng, bạn dễ nghe và thấy những loài chim vườn quen của vùng cao nguyên như chào mào, chim sâu, chim sẻ, cu gáy, chích chòe, chèo bẻo, bìm bịp, cùng chim nước như cò, bói cá nếu farm gần mép hồ. Thời điểm tốt nhất để ngắm là khoảng một hai giờ sau khi trời sáng và chiều muộn, ngồi yên một chỗ ở hiên hay dưới gốc cây.
Vườn trồng xen nhiều tầng cây là nơi chim thích: có sâu trên lá cà phê, có trái chín trên cây ăn trái, có hoa cho chim hút mật, có bụi rậm làm tổ. Bạn không cần đi đâu xa; ngồi ở hiên với ly nước, nhìn ra cây bơ, cây mít trước nhà là đủ thấy chim qua lại cả buổi.
Bài này dành cho người không chuyên: nhận ra vài loài hay gặp nhất bằng dáng và tiếng, mang gì để ngắm, ngắm thế nào để không làm phiền chim đang làm tổ, và vì sao không nên bẫy, mua hay thả chim. Chim rừng và chim nước trên hồ là chuyện của những chuyến đi xa hơn; ở đây là chim quanh nơi bạn ở.
Những loài chim hay gặp quanh vườn farmstay
Tên dưới đây là những loài chim phổ biến ở vườn, rẫy vùng cao nguyên Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Có vườn gặp loài này nhiều hơn loài kia tuỳ cây trồng và khoảng cách tới rừng, mặt hồ.
| Loài (tên thường gọi) | Nhận ra bằng dáng | Nhận ra bằng tiếng | Hay thấy ở đâu |
|---|---|---|---|
| Chào mào | Mào nhọn dựng đứng, má có mảng trắng, dưới đuôi đỏ | Hót ríu rít, trong, nhiều nốt | Cây ăn trái chín, bụi cây thấp |
| Chim sâu | Rất nhỏ, mỏ ngắn, nhanh nhẹn | Tiếng "chíp" nhỏ, liên tục | Tán cà phê, cây có hoa, chùm tầm gửi |
| Chim sẻ | Nhỏ, nâu xám, hay đi thành đàn | Ríu rít ồn ào | Quanh nhà, sân phơi, mái hiên |
| Cu gáy | To cỡ chim bồ câu nhỏ, cổ có đốm | Gù trầm "cúc cù cu" | Dưới đất nhặt hạt, cành thấp |
| Chích chòe than | Đen trắng, đuôi hay vểnh lên | Hót to, nhiều kiểu, sáng sớm | Hàng rào, mái nhà, cành trống |
| Chèo bẻo | Đen bóng, đuôi chẻ đôi dài | Kêu sắc, hay đuổi chim khác | Đậu trên dây điện, cành cao, bắt côn trùng bay |
| Bìm bịp | To, cánh nâu đỏ, thân đen | Tiếng "bịp bịp" trầm vang, hay kêu khi trời sắp mưa hay buổi sớm | Bụi rậm, lùm cây ven ao |
Nếu farm ở sát hồ, bạn sẽ gặp thêm cò, diệc, bói cá đậu trên cành khô ven nước. Những loài chim rừng sâu hơn cần đi xa, có người dẫn đường hiểu rừng.
Vì sao vườn farmstay có nhiều chim hơn bạn nghĩ?
Một vườn cà phê thuần một loài cây, phun thuốc đều thì ít chim. Vườn trồng xen ở Tà Đùng lại khác: tầng cây che bóng cao cho chim đậu, chim làm tổ; tầng cà phê, tiêu ở giữa có sâu, nhện, côn trùng; tầng thấp có cỏ, hạt, bụi rậm. Cây ăn trái như mít, bơ, chuối, đu đủ cho trái chín quanh năm. Cây cảnh có hoa quanh nhà khách cho chim hút mật.
Vườn gần mép hồ hay gần rừng thì càng nhiều chim vì có nước và có chỗ ẩn. Những vườn hạn chế thuốc trừ sâu cũng giữ được chim: chim ăn sâu, và chim là một lớp bảo vệ cây miễn phí mà nhà vườn hiểu rất rõ. Không ít chủ farm cố tình để lại vài bụi rậm, vài cây cổ thụ, vài cành khô cho chim.
Với khách, điều này có nghĩa là bạn không cần biết tên chim mới thấy vui. Chỉ cần chú ý: buổi sáng có những tiếng nào, tiếng nào lặp lại, con chim nào hay đậu cành nào. Ở hai ba ngày, nhiều người tự nhận ra một hai con chim quen đậu đúng một chỗ mỗi sáng.
Mèo nhà vườn là mối lo lớn nhất của chim vườn, hơn cả người. Một con mèo rình dưới gốc cây bơ có thể làm cả đàn chim sẻ bỏ chỗ kiếm ăn quen. Khách không cần làm gì với mèo của chủ nhà, chỉ đừng cho mèo ăn ngoài hiên gần chỗ chim hay đậu, và đừng đặt máng thức ăn cho chim ở tầm mèo với tới. Một khu vườn yên cho chim là khu vườn mà mỗi con vật đều có chỗ của nó.
Ngắm chim lần đầu ở vườn: làm theo thứ tự nào?
Không cần đồ đắt, không cần đi xa. Một buổi sáng ngắm chim đơn giản quanh farm:
- Dậy khi trời vừa hửng, khoác áo ấm vì sáng sớm vùng cao thường se lạnh.
- Chọn một chỗ ngồi yên: hiên nhà, ghế dưới gốc cây, khoảng sân nhìn ra hàng cây ăn trái. Ngồi yên ít nhất mười lăm phút trước khi tìm chim.
- Nghe trước, nhìn sau. Đếm xem có mấy kiểu tiếng khác nhau, tiếng phát ra từ phía nào.
- Khi thấy cành rung, nhìn bằng mắt thường trước để định vị, rồi mới đưa ống nhòm lên.
- Ghi chép ngắn hoặc chụp xa: màu mỏ, màu bụng, đuôi dài hay ngắn, kích cỡ so với con chim sẻ.
- Sau buổi sáng, hỏi chủ nhà hoặc tra sách, ứng dụng nhận dạng chim. Người làm vườn lâu năm thường biết tên địa phương của nhiều loài.
Đừng gọi chim bằng âm thanh phát từ điện thoại, nhất là vào mùa làm tổ. Tiếng giả làm chim tưởng có kẻ lạ xâm phạm lãnh thổ, bỏ dở việc kiếm ăn hay ấp trứng để bay ra đuổi.
Mang gì để ngắm chim ở farm?
Đồ ngắm chim không cần nhiều, nhưng vài thứ dưới đây làm khác hẳn trải nghiệm:
- Ống nhòm nhỏ loại phóng đại vừa phải, nhẹ, cầm tay được lâu. Nếu không có, ống kính tele của máy ảnh cũng dùng được.
- Áo màu trầm như xanh rêu, nâu, xám. Áo sặc sỡ không làm chim bay ngay, nhưng làm bạn nổi bật giữa vườn.
- Giày kín và quần dài nếu đi vào vườn sớm khi cỏ còn ướt sương, có kiến, có muỗi.
- Sổ nhỏ hoặc ghi chú điện thoại để ghi giờ, chỗ, đặc điểm. Ghi lại giúp bạn nhận ra chim quay lại vào hôm sau.
- Sách hoặc ứng dụng nhận dạng chim Việt Nam tải sẵn khi còn sóng tốt, vì sóng ở vùng vườn đồi có chỗ yếu.
- Kiên nhẫn. Chim không biểu diễn theo giờ khách. Có buổi chỉ thấy vài con, có buổi cả cây mít đầy chim.
Ngắm chim cũng là một cách để ngồi yên ngoài hiên mà không thấy mình đang "phí thời gian". Một buổi sáng ghi được năm sáu loài là đủ vui; sáng hôm sau ngồi lại đúng chỗ cũ và xem con nào quay về đúng cành cũ.
Tổ chim trong vườn: ngắm từ xa, đừng chạm
Đầu mùa mưa thường là lúc nhiều loài chim vườn làm tổ, nuôi con. Tổ có thể ở chỗ bạn không ngờ: trong bụi tiêu, dưới mái hiên nhà khách, trong chậu cây treo, trên cành bơ thấp ngang tầm mắt. Chim bố mẹ bay ra bay vào ngậm sâu là dấu hiệu dễ nhận nhất.
Khi phát hiện tổ, giữ khoảng cách, không thò tay, không đưa điện thoại sát để chụp, không dời tổ ra chỗ "an toàn hơn". Chim bố mẹ thấy người đứng lâu gần tổ có thể bỏ tổ. Ở lâu gần tổ còn để lại lối mòn và mùi cho mèo, rắn, chuột lần theo.
Nếu thấy chim non rơi xuống đất, phần lớn trường hợp đó là chim non đã có lông, đang tập bay, bố mẹ vẫn ở gần cho ăn. Để nó yên, giữ mèo và trẻ nhỏ tránh xa. Chỉ khi chim non chưa có lông rơi khỏi tổ mà tổ ở tầm với, có thể nhờ chủ nhà đặt lại vào tổ. Đừng mang chim non vào phòng nuôi; rất ít khi nuôi sống được và đó không phải việc của khách.
Nếu tổ chim ở đúng chỗ gây phiền như cửa phòng, báo chủ nhà, họ thường có cách xếp lại lối đi chứ không phá tổ.
Vì sao không nên bẫy, mua hay thả chim?
Ở nhiều vùng quê, chuyện bẫy chim, bắn chim, nhốt chim hót vẫn còn. Ở farmstay, bạn có thể thấy lồng chim treo ở nhà hàng xóm hay nghe kể về chuyện bẫy chim ngày trước. Đừng mua chim, đừng đặt hàng chim rừng, đừng nhờ người bẫy giúp làm kỷ niệm. Bắt chim hoang dã trong nhiều trường hợp vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã; ngay cả với loài phổ biến, nhu cầu mua là thứ giữ cho nghề bẫy tồn tại.
Thả chim mua ở chợ cũng không phải việc tốt như nhiều người nghĩ. Chim bị nhốt lâu, yếu, thả ra chỗ lạ dễ chết, và việc mua để thả lại tạo nhu cầu bắt thêm. Thứ giúp chim nhiều nhất ở farm là để vườn có cây, có bụi, ít thuốc, và để chim yên.
Đừng cho chim ăn bánh mì, cơm, đồ ăn vặt. Chim vườn tự kiếm được thức ăn tự nhiên phù hợp hơn. Cho ăn còn kéo chim tới hiên nhà nơi có mèo rình. Nếu chủ farm có đặt máng nước cho chim, giữ nước sạch là đủ.
Chim thay đổi theo mùa ở vùng hồ Tà Đùng như thế nào?
Mùa khô, trời trong, nắng sớm, cây ăn trái ra hoa rồi ra trái, chim vườn dễ thấy nhất. Mùa hoa cà phê kéo theo côn trùng, và chim ăn côn trùng như chèo bẻo, chim sâu bận rộn suốt ngày. Mặt hồ rút xuống để lộ bãi bán ngập, chim nước tới kiếm ăn ven bờ. Đây là mùa hợp với người muốn ngắm chim lần đầu.
Đầu mùa mưa, chim hót nhiều và rộn ràng hơn vì đây là mùa làm tổ của nhiều loài. Bạn sẽ thấy chim ngậm cỏ khô, ngậm sợi bay về một bụi cây, thấy chim bố mẹ tha sâu liên tục. Sâu non trên lá sau những trận mưa đầu là nguồn thức ăn dồi dào nuôi chim non. Đây là lúc nên ngắm từ xa nhất và tránh làm phiền tổ.
Giữa mùa mưa, mây dày, mưa chiều, chim hoạt động mạnh vào khoảng nắng ngắn buổi sáng và ngay sau cơn mưa tạnh. Tiếng bìm bịp nghe nhiều hơn. Ngoài ra, ở cao nguyên còn có một số loài chim di cư ghé qua theo mùa; việc nhận ra chúng cần kinh nghiệm và sách tham khảo, nên nếu bạn quan tâm, hãy ghi chép kỹ và so sánh sau.
Chụp ảnh chim ở farm mà không làm phiền chim
Ảnh chim đẹp thường đến từ kiên nhẫn chứ không từ đến gần. Vài nguyên tắc người chụp chim có kinh nghiệm hay giữ:
- Chụp từ hiên, cửa sổ, sau một gốc cây; cơ thể người đứng yên một chỗ ít làm chim sợ hơn người đi tới.
- Dùng ống kính dài hoặc chế độ phóng của điện thoại thay vì bước lại gần. Ảnh hơi nhỏ còn hơn chim bay mất.
- Không chụp đèn flash vào chim, đặc biệt lúc chạng vạng và ban đêm.
- Không bẻ cành, phát lá để có khung trống; cành lá ấy là chỗ ẩn của chim.
- Không chụp sát tổ, không đặt máy cạnh tổ để quay chim bố mẹ cho con ăn.
- Không đăng vị trí chính xác của tổ chim hay loài hiếm lên mạng; người bẫy chim cũng đọc mạng.
Nếu bạn chụp được một loài lạ không biết tên, đưa chủ farm xem. Nhiều khi họ biết ngay tên địa phương, mùa nào hay gặp, và có khi chỉ thêm cho bạn một chỗ khác trong vườn mà con chim ấy hay đậu.
Câu hỏi thường gặp
Ngắm chim ở farmstay Tà Đùng lúc mấy giờ là đẹp nhất?
Khoảng một hai giờ đầu sau khi trời sáng, khi chim đi kiếm ăn sau đêm dài, và chiều muộn trước khi chim về tổ. Giữa trưa nắng gắt chim ít hoạt động. Mùa khô trời trong dễ thấy chim hơn mùa mưa nhiều mây.
Không biết tên chim thì nhận ra bằng cách nào?
Ghi lại kích cỡ so với chim sẻ, màu mỏ, màu bụng, dáng đuôi, tiếng hót và chỗ đậu. Sau đó tra sách hoặc ứng dụng nhận dạng chim, hỏi chủ farm tên địa phương. Ngắm nhiều buổi sẽ nhớ dần.
Tiếng chim kêu "bịp bịp" ở vườn là chim gì?
Thường là bìm bịp, loài chim khá to, cánh nâu đỏ, thân đen, hay ẩn trong bụi rậm và lùm cây ven ao. Tiếng bìm bịp trầm, vang, hay nghe vào sáng sớm hoặc lúc trời chuyển mưa.
Có nên dùng loa phát tiếng chim để gọi chim ra ngắm không?
Không nên, nhất là mùa làm tổ. Tiếng giả làm chim tưởng có kẻ lạ trong lãnh thổ, bỏ việc kiếm ăn hay ấp trứng để bay ra. Ngồi yên chờ là cách ngắm tôn trọng chim hơn.
Thấy chim non rơi dưới đất thì làm gì?
Nếu chim non đã có lông, nhảy được, đó thường là chim tập bay và bố mẹ vẫn ở gần. Để yên, giữ mèo và trẻ tránh xa. Nếu chim chưa có lông và tổ ở tầm với, nhờ chủ farm đặt lại tổ. Đừng mang về phòng nuôi.