Gà thả vườn ở farmstay: chuồng, ổ đẻ, tiếng gáy sớm và một ngày của đàn gà

Gà thả vườn ở farmstay sống theo ánh sáng: gà trống gáy từ lúc trời còn tối, cả đàn xuống chuồng khi trời hửng, tản ra bới dưới gốc cây suốt buổi sáng, gà mái tìm ổ đẻ khoảng giữa buổi, trưa nằm bóng mát tắm đất, chiều muộn tự kéo nhau về chuồng. Ở vài ngày, bạn sẽ đoán được giờ chỉ bằng cách nhìn đàn gà.

Ở các vườn quanh hồ Tà Đùng, gà thường được thả dưới tán cà phê, tiêu, cây ăn trái. Chúng dọn sâu, mối, hạt rơi, cỏ non, và để lại phân làm phân bón. Đây là gà ta hoặc gà lai nuôi thả, lớn chậm hơn gà công nghiệp, quen chạy nhảy, quen trèo lên cành thấp ngủ.

Bài này giúp bạn hiểu đàn gà để ở cạnh chúng cho dễ chịu: vì sao gà gáy giờ đó, gà mái đẻ ở đâu, khi nào không nên lại gần, gà con theo mẹ thế nào, và vài việc nhỏ khách làm được để giúp nhà vườn.

Một ngày của đàn gà thả vườn diễn ra thế nào?

Giờ dưới đây chỉ là mốc thường gặp, xê dịch theo mùa và theo trời. Mùa mưa trời sáng muộn, mây dày, đàn gà ra muộn và về sớm hơn.

Nếu ở vào mùa thu hoạch cà phê, đàn gà sẽ được dồn khỏi sân phơi. Việc canh gà quanh sân phơi là một việc nhỏ khách có thể nhận.

Vì sao gà trống gáy khi trời còn tối?

Nhiều người ở farm lần đầu than gà gáy "quá sớm", có khi từ ba bốn giờ sáng. Gà trống gáy theo đồng hồ sinh học bên trong cơ thể, được chỉnh theo chu kỳ ngày đêm; tiếng gáy đầu ngày thường bắt đầu trước khi trời sáng hẳn. Ánh đèn, tiếng động, hay tiếng gáy của gà trống nhà bên cũng có thể kích một đợt gáy lúc nửa đêm. Đây không phải gà "hỏng giờ", mà là chuyện bình thường ở mọi vùng quê.

Ở vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, nhà vườn cách nhau không xa, và tiếng gáy truyền rất xa trong không khí yên tĩnh buổi sớm. Một con gáy, con ở nhà bên đáp, rồi cả dãy đồi cùng gáy. Với người quen phố, tiếng ấy lúc đầu chói, nhưng nhiều khách nói sang đêm thứ hai đã thấy nó như cái đồng hồ báo thức tự nhiên.

Nếu bạn ngủ nông, có ba cách thực tế: xin phòng xa chuồng gà nhất khi đặt chỗ, mang nút tai, và ngủ sớm để dậy theo gà. Đừng xin chủ nhà nhốt gà trống trong hộp tối hay "xử lý" con gà trống. Trong đàn thả vườn, gà trống canh đàn, báo động khi có diều hâu hay chó lạ, và giữ trật tự giữa các con mái.

Gà mái đẻ trứng ở đâu và khi nào thì nhặt?

Gà mái thả vườn không phải lúc nào cũng đẻ vào ổ nhà vườn làm sẵn. Phần lớn sẽ quay về ổ rơm trong chuồng, nhưng có con thích một góc kín dưới bụi chuối, đống củi, gốc cây tiêu rậm. Nhà vườn thường biết những ổ "riêng" ấy. Dấu hiệu dễ nhận nhất là tiếng cục tác dồn dập ngay sau khi đẻ, thường vào buổi sáng hoặc gần trưa.

Nhặt trứng nên đi cùng chủ nhà vài lần đầu. Đợi gà mái rời ổ rồi mới thò tay; gà còn nằm ổ thì để yên. Một quả trứng để lại trong ổ, nhiều nhà vườn gọi là trứng mồi, giúp gà nhớ chỗ mà đẻ tiếp; hỏi trước khi lấy hết. Trứng nhặt về để nơi mát, không rửa ngay nếu chưa dùng, vì lớp màng ngoài giúp trứng giữ lâu hơn; trứng dính bẩn nhiều thì lau khô.

Trứng gà ta nuôi thả thường nhỏ hơn trứng chợ, vỏ màu nâu nhạt hoặc trắng ngà, lòng đỏ đậm màu khi gà ăn nhiều rau cỏ. Số trứng mỗi ngày không đều: gà mái thả vườn đẻ từng lứa, nghỉ khi thay lông, khi ấp, khi trời lạnh ẩm kéo dài. Đừng ngạc nhiên nếu có hôm chỉ nhặt được vài quả.

Gà mái ấp và gà con theo mẹ: khi nào nên tránh xa?

Gà mái đang ấp. Một con gà mái nằm lì trong ổ, xù lông, kêu "khục khục" khi có người tới gần là gà đang ấp. Nó có thể mổ mạnh vào tay. Ấp kéo dài khoảng ba tuần; trong thời gian ấy đừng nhặt trứng dưới bụng nó, đừng đưa tay vào ổ, đừng soi đèn.

Gà mẹ dắt con. Gà mẹ dẫn bầy con đi kiếm ăn rất cảnh giác, xù lông lao vào bất cứ thứ gì nó cho là mối đe doạ, kể cả bàn chân người. Ngắm từ vài bước, ngồi xuống thấp, đứng yên, gà con sẽ tự đi ngang qua bạn.

Đừng bế gà con ra khỏi bầy. Gà con mất mẹ vài phút đã kêu thất thanh và gà mẹ hoảng loạn. Nếu muốn chụp ảnh, chờ lúc chúng tụ dưới cánh mẹ ở chỗ nắng ấm.

Gà con mùa mưa yếu hơn. Mưa dầm, đêm lạnh ẩm ở vùng cao làm gà con dễ bệnh. Nhà vườn có thể nhốt bầy gà con trong lồng úm có đèn sưởi. Đừng mở lồng cho "chúng ra chơi"; một đêm lạnh là đủ làm hao cả bầy.

Diều hâu, chó lạ, rắn. Gà con là mồi của nhiều loài. Nếu thấy diều hâu lượn thấp, nghe gà trống kêu báo động, hoặc thấy rắn gần ổ, báo chủ nhà, đừng tự đuổi bắt.

Chuồng gà nhà vườn: vì sao cao, vì sao có sào?

Chuồng gà ở các vườn đồi Tà Đùng thường dựng trên cột, sàn cách mặt đất, vách ván hoặc lưới, mái tôn hoặc lá. Sàn cao giúp chuồng khô khi mưa dầm, tránh chuột, rắn, chồn, và gom phân dễ hơn. Bên trong có những thanh sào ngang để gà đậu ngủ; gà thích ngủ trên cao, đó là bản năng tránh thú săn ban đêm.

Một số gà vẫn thích ngủ trên cành cây thấp gần chuồng thay vì vào trong. Nhà vườn có khi để vậy với những con khoẻ. Nhưng khi trời sắp mưa lớn hay đêm lạnh, chủ nhà sẽ lùa chúng vào. Nếu được nhờ, cách lùa là đi chậm từ phía ngoài, dang tay, dồn từ từ về cửa chuồng; chạy đuổi chỉ làm gà bay tán loạn lên cây cao hơn.

Khu chuồng là chỗ bẩn nhất vườn. Đi giày kín hoặc ủng khi vào, không để trẻ ngồi bệt dưới sàn chuồng, rửa tay và rửa giày sau khi ra. Phân gà gom từ chuồng thường được đem ủ chung với vỏ cà phê, rơm, lá khô vài tháng rồi mới bón cho rau và cây; phân tươi bón thẳng dễ làm cháy rễ rau non.

Tắm đất, rỉa lông, mổ nhau: đọc hành vi của đàn gà

Tắm đất không phải gà ốm. Giữa trưa, bạn sẽ thấy gà nằm nghiêng trong hốc đất tơi, vẩy đất lên lưng, rũ cánh. Đó là tắm đất: lớp đất khô lọt vào lông giúp gà làm sạch dầu thừa và đuổi mạt, rận. Đất đỏ ở Tà Đùng tơi mịn vào mùa khô nên gà rất mê. Đừng lấp hốc tắm, đừng đuổi gà dậy.

Trật tự mổ. Trong đàn có thứ bậc, gà mạnh ăn trước, gà yếu chờ. Những cú mổ nhẹ để giữ thứ bậc là bình thường. Nếu thấy một con bị cả đàn mổ tới chảy máu, báo chủ nhà; gà có vết thương đỏ dễ bị mổ tiếp và cần tách riêng.

Tiếng kêu khác nhau. Gà mái cục tác dồn dập sau khi đẻ. Gà trống kêu "tục tục" gọi mái tới chỗ có mồi. Một tiếng kêu ngắn, gắt, cả đàn lập tức chạy vào bụi là báo động diều hâu. Nghe vài ngày bạn sẽ phân biệt được.

Gà đứng ủ rũ một mình. Một con gà xù lông, nhắm mắt, đứng một chỗ cả buổi, không ăn, thường là gà ốm. Ghi nhớ con đó và nói với chủ nhà. Gà bệnh có thể lây cả đàn, nhà vườn cần biết sớm.

Gà lên cây ngủ. Vài con gà khoẻ thích ngủ trên cành cao cạnh chuồng. Tối bạn có thể thấy bóng chúng trên cây bơ, cây mít. Đừng rọi đèn pin vào; gà giật mình có thể rơi xuống đất tối và thành mồi cho chồn.

Gà và vườn rau: vì sao có khi thả, có khi rào?

Gà là người dọn vườn giỏi nhưng cũng là kẻ phá vườn rau giỏi không kém. Một đàn gà vào luống cải mới gieo có thể bới tung hạt, mổ trụi cây con trong một buổi sáng. Vì thế nhiều farmstay ở Tà Đùng chia vườn: khu cà phê, tiêu, cây ăn trái thì gà đi tự do, khu rau thì có rào lưới, cổng cài.

Có nhà vườn xoay vòng: luống rau vừa thu hoạch xong thì mở cho gà vào vài hôm để chúng ăn sâu, nhặt cỏ, cào đất và để lại phân, rồi mới đóng lại để gieo lứa mới. Cách làm này giảm sâu hại mà không cần phun thuốc, và bạn có thể thấy nó ngay trong vườn mình ở.

Với khách, điều cần nhớ là cổng rau. Đi qua luôn cài lại, kể cả khi chỉ ra hái vài cọng hành. Thấy gà lọt vào khu rau, lùa ra từ phía trong, dồn về phía cổng mở, đừng đuổi vòng quanh luống. Và đừng rắc thức ăn cho gà gần khu rau; gà nhớ chỗ có ăn rất nhanh.

Những việc nhỏ khách làm được cho đàn gà

Việc với gà là việc nhẹ nhất trong vườn và hợp với người chưa từng làm nông. Một số việc chủ nhà thường vui lòng giao:

• Mở chuồng lúc trời hửng và đóng chốt lúc chạng vạng sau khi đếm đủ.
• Rắc thóc, ngô vỡ, rau băm cho gà theo lượng chủ nhà chỉ, rắc rộng chứ không đổ đống.
• Thay nước máng mỗi sáng, rửa máng khi thấy rêu hoặc bụi đỏ.
• Gom rau già, lá sâu, vỏ dưa từ bếp vườn cho gà, bỏ riêng phần hành tỏi, vỏ chanh, đồ mặn.
• Canh gà khỏi sân phơi cà phê, vườn rau mới gieo.
• Nhặt trứng cùng chủ nhà và ghi lại số trứng nếu nhà vườn có thói quen ghi.

Những việc nên để nhà vườn làm: bắt gà, cắt cánh, chữa gà bệnh, làm thịt. Nếu bạn là người ăn chay hoặc không muốn chứng kiến, cứ nói với chủ nhà; họ sẽ sắp xếp việc ấy vào giờ khác.

Làm vài ngày, nhiều khách thấy việc với đàn gà là phần dễ chịu nhất của buổi sáng: không cần sức, không cần kỹ năng, chỉ cần dậy đúng giờ và để ý. Đó cũng là cách nhanh nhất để thấy một nông trại vận hành bằng những việc nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Gà ở farmstay gáy từ mấy giờ sáng?

Thường từ lúc trời còn tối, có khi từ ba bốn giờ, và gáy rộ hơn khi trời hửng. Tiếng gáy còn bị kích bởi ánh đèn, tiếng động, gà nhà bên. Người ngủ nông nên xin phòng xa chuồng và mang nút tai.

Trứng gà nhặt ở vườn có ăn sống hoặc lòng đào được không?

Trứng nuôi thả vẫn có thể mang vi khuẩn trên vỏ hoặc bên trong. Với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, nên nấu chín kỹ. Rửa tay sau khi cầm trứng sống và không để trứng bẩn chung với thức ăn chín.

Vì sao có ngày nhặt được nhiều trứng, có ngày gần như không có?

Gà mái thả vườn đẻ theo lứa, nghỉ khi ấp, khi thay lông, khi trời lạnh ẩm kéo dài hay khi bị hoảng. Một số con còn giấu ổ ngoài vườn. Số trứng ít đi vài hôm là chuyện thường.

Có nên cho gà ăn cơm thừa, bánh mì của khách không?

Cơm trắng thừa không mặn thì gà ăn được nếu chủ nhà đồng ý. Bánh mì ngọt, đồ chiên, đồ nêm mặn, đồ ôi thiu thì không nên. Tốt nhất gom vào một chỗ và để chủ nhà quyết định.

Bị gà mổ có sao không?

Phần lớn là vết xước nhỏ. Rửa sạch bằng nước và xà phòng, sát khuẩn, theo dõi. Nếu vết thương sâu, sưng đỏ, có mủ hoặc sốt, đến cơ sở y tế. Tránh xa gà mái ấp và gà mẹ dắt con để khỏi bị mổ.