Ở một farmstay quanh hồ Tà Đùng, bạn thường gặp đàn gà thả dưới gốc cà phê, vài con vịt quanh ao, đôi ba con dê gặm cỏ bờ rào, một hai con chó giữ nhà, con mèo bắt chuột kho, có nơi thêm mấy thùng ong và ao cá. Đó là vật nuôi của một nhà vườn đang sống bằng vườn, không phải sở thú dựng cho khách xem.
Mỗi con có một việc: gà dọn sâu và cho trứng, vịt ăn ốc cỏ quanh ao, dê ăn cỏ dại và cho phân, chó canh vườn ban đêm, mèo giữ kho hạt khỏi chuột, ong thụ phấn cho cà phê, cá giữ ao sạch lăng quăng. Hiểu việc của từng con giúp bạn biết vì sao nhà vườn nuôi như vậy, và vì sao có những điều khách không nên làm dù thấy vô hại.
Bài này đi qua những vật nuôi hay gặp trong farmstay ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), chúng làm gì trong vườn, khách tham gia được gì, và năm luật chung khi sống vài ngày bên cạnh chúng.
Farmstay ở Tà Đùng thường nuôi những con gì và để làm gì?
Không phải farm nào cũng nuôi đủ, và số lượng tuỳ quy mô vườn. Bảng dưới là những vật nuôi khách hay gặp nhất, theo việc chúng làm trong một khu vườn trồng xen cà phê, tiêu, cây ăn trái và rau.
| Vật nuôi | Việc trong vườn | Khách thường gặp lúc nào | Điều nên nhớ |
|---|---|---|---|
| Gà thả vườn | Bới sâu, nhặt hạt rơi, cho trứng, cho phân bón rau | Sáng sớm khi mở chuồng, chiều khi lùa về | Không đuổi, không bế gà mái đang ấp |
| Vịt, ngan | Ăn ốc, cỏ non quanh ao, cho trứng | Quanh ao, mương nước, sau cơn mưa | Không lùa vịt xuống ao sâu, không ném đồ ăn xuống nước |
| Dê | Ăn cỏ dại bờ rào, lá cây tỉa, cho phân chuồng | Buộc dây ở bãi cỏ hoặc trong chuồng sàn | Dê húc khi bị trêu; giữ khoảng cách với dê đực |
| Chó | Canh vườn, báo người lạ, đuổi thú nhỏ | Suốt ngày, thức nhiều về đêm | Để chủ nhà giới thiệu trước khi lại gần |
| Mèo | Bắt chuột ở kho hạt, bếp | Quanh bếp, hiên, kho | Không cho ăn đồ người, không đưa vào phòng ngủ khi chưa hỏi |
| Ong mật | Thụ phấn hoa cà phê, cây ăn trái; cho mật | Mùa hoa, quanh thùng ong đặt góc vườn | Đi xa thùng ong, không đập ong |
| Cá ao | Ăn lăng quăng, giữ nước tưới, cho bữa ăn | Giờ cho cá ăn, lúc tát ao | Ao là vùng nguy hiểm với trẻ |
Có farm nuôi thêm heo, bò, thỏ hay chim bồ câu. Nguyên tắc vẫn vậy: hỏi chủ nhà con nào lại gần được, con nào không, trước khi bước vào khu chuồng.
Vì sao nhà vườn ở Tà Đùng nuôi xen vật nuôi với cây trồng?
Một khu vườn trên đất đồi đỏ bazan quanh hồ thường trồng nhiều tầng: cây che bóng cao, cà phê và tiêu ở tầng giữa, rau và cây con ở dưới. Vật nuôi là mắt xích thứ tư của vòng ấy. Phân gà, phân dê được ủ cùng vỏ cà phê, lá rụng rồi bón trở lại gốc cây. Cỏ dại phát ra ở bờ rào thành thức ăn cho dê. Rau già, lá sâu, cơm thừa thành thức ăn cho gà. Gần như không có gì bị bỏ đi.
Vòng khép kín ấy không phải ý tưởng mới. Nhiều hộ nông dân vùng cao vẫn nuôi gà vịt dưới vườn từ lâu, đơn giản vì nó tiết kiệm: bớt mua phân, bớt mua thức ăn, có trứng có thịt tại chỗ. Farmstay chỉ giữ lại nếp ấy và mở cửa cho khách nhìn vào.
Với khách, điều này có nghĩa là vật nuôi ở đây sống theo nhịp của vườn chứ không theo lịch của khách. Gà ra vườn khi trời sáng, về chuồng khi trời tối; dê được dắt ra bãi khi sương tan; chó ngủ ngày và thức đêm. Đến đúng giờ thì bạn được xem, được phụ một tay; đến sai giờ thì con vật đang nghỉ, và để yên là cách tốt nhất.
Hiểu vòng ấy cũng giải thích vì sao có vài lời dặn nghe lạ tai: đừng cho gà ăn bánh mì ngọt, đừng tự thả dê ra khỏi dây buộc, đừng mang đồ ăn vặt ra cạnh thùng ong. Mỗi lời dặn đều gắn với một mắt xích của vườn. Khi một mắt xích lệch, chẳng hạn dê sổng vào luống rau hay gà bị tiêu chảy vì ăn đồ lạ, người phải sửa là nhà vườn, và họ sửa trong lúc vẫn phải lo bữa cơm cho khách.
Khách ở farmstay có thể phụ việc gì với vật nuôi?
Mở chuồng gà buổi sáng. Việc nhẹ, vui, hợp với cả người lớn lần đầu. Đi cùng chủ nhà vài lần đầu để biết chốt cửa, biết chỗ gà hay đẻ, rồi mới tự làm. Mở cửa xong thì lùi ra, để đàn gà tự đi, đừng xua.
Rắc thức ăn và thay nước. Chủ nhà chỉ lượng thóc, cám, rau vụn cho mỗi bữa. Rắc rộng tay để gà yếu cũng ăn được. Nước trong máng thay mới mỗi sáng, nhất là mùa khô khi bụi đỏ bay vào.
Cắt cỏ, ôm lá cho dê. Dê thích lá keo, lá mít, cỏ voi, nhiều loại lá cây tỉa trong vườn. Chủ nhà chỉ cây nào được cắt; có lá cây dê không nên ăn, khách không đoán được.
Gom phân chuồng đi ủ. Việc bẩn tay nhưng là phần thật của vòng vườn. Đeo găng, mang ủng, xúc phân vào bao hoặc xe rùa rồi đổ vào hố ủ cùng vỏ cà phê, lá khô. Rửa tay kỹ sau đó.
Cho cá ăn ở ao. Rắc cám hoặc rau băm xuống một góc ao cố định, đứng trên bờ chắc, không ra mép trơn. Cá quen giờ, quen góc, nổi lên ăn rất nhanh.
Những việc nên để nhà vườn làm. Bắt, giết, mổ gia cầm; cắt móng, chữa bệnh cho dê; mở thùng ong lấy mật; tát ao bắt cá. Những việc ấy cần tay quen và đồ bảo hộ, và có việc khách không muốn thấy. Xin được đứng xem nếu tò mò, đừng xin làm thử.
Năm luật chung khi ở cùng vật nuôi nhà vườn
Mỗi farm có luật riêng, nhưng năm điều dưới đây gần như farm nào cũng mong khách giữ:
- Hỏi trước khi chạm. Không phải con nào cũng quen người lạ. Gà mái ấp, dê mẹ mới đẻ, chó đang ăn đều dễ phản ứng.
- Không cho ăn đồ của người. Bánh kẹo, xúc xích, đồ chiên, sô cô la, đồ ăn mặn có thể làm vật nuôi đau bụng; với chó mèo, một số thứ còn gây ngộ độc.
- Đóng lại mọi cổng đã mở. Một cổng chuồng để ngỏ là dê vào vườn rau, gà ra đường, chó chạy sang nhà hàng xóm.
- Không đuổi, không trêu, không chụp đèn flash sát mặt. Con vật hoảng có thể lao vào hàng rào, bỏ ổ, hoặc quay lại tấn công.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vật nuôi, chuồng, trứng. Gia cầm, dê, đất chuồng có thể mang vi khuẩn gây tiêu chảy; rửa tay là cách phòng đơn giản nhất.
Năm luật này nói với cả người lớn chứ không riêng trẻ em. Nhiều chuyện khó xử ở farm bắt nguồn từ người lớn: cho chó ăn xương gà, thả dê ra chụp ảnh rồi không buộc lại được, đứng sát thùng ong để quay phim.
Vật nuôi của farm khác thú cưng của bạn ở chỗ nào?
Con chó ở nhà phố của bạn ngủ trong nhà, ăn hạt đóng gói, được ôm hằng ngày. Con chó nhà vườn ngủ ở hiên, ăn cơm trộn, thức suốt đêm để sủa khi có tiếng động lạ ở bờ rào. Nó không ghét người, nhưng việc của nó là nghi ngờ người lạ, và bạn là người lạ trong vài ngày đầu. Ép làm quen nhanh thường hỏng việc.
Gà, vịt, dê cũng vậy. Chúng được chăm tử tế nhưng không được nuông. Nhà vườn không đặt tên cho mọi con gà, không bế dê lên lòng. Một số con sẽ được bán hoặc nấu vào dịp nào đó, và đó là sự thật của một nông trại. Nếu bạn hoặc con bạn dễ buồn khi biết điều này, hỏi chủ nhà trước con nào là "con nuôi lâu", con nào là "con nuôi lấy thịt", để chọn con mà gắn bó.
Ngược lại, đừng mang thói quen nông trại về thú cưng ở nhà, hay mang thú cưng ở nhà tới farm khi chưa hỏi. Chó mèo mang theo có thể đánh nhau với chó nhà vườn, đuổi gà, hoặc mang bệnh khác vùng. Nhiều farmstay không nhận khách mang thú cưng, nên hỏi rõ trước khi đặt; nơi nào nhận cũng sẽ có luật riêng về dây xích và chỗ ngủ.
Vật nuôi theo mùa ở vùng hồ Tà Đùng
Khí hậu vùng cao nguyên quanh hồ có hai mùa rõ: mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 10–11, mùa khô phần còn lại của năm. Nhịp vật nuôi đổi theo đó. Mùa mưa cỏ mọc nhanh, dê no bụng, vịt vui vì ao đầy và nhiều ốc, nhưng chuồng ẩm, gà con dễ bệnh, chủ nhà bận che chắn. Mùa khô cỏ cháy vàng, nhà vườn phải cắt lá cây cho dê, nước ao cạn, gà đẻ đều hơn khi trời ấm.
Mùa hoa cà phê, thường rơi vào mấy tháng đầu năm sau những đợt tưới, là mùa của ong. Có vườn đặt thùng ong của chính nhà, có vườn cho người nuôi ong mang thùng tới đặt nhờ trong mùa hoa. Khách ở vào dịp này sẽ nghe tiếng ong vo ve khắp vườn từ sáng và nên đi đứng nhẹ nhàng hơn quanh khu đặt thùng.
Mùa thu hoạch cà phê, khoảng cuối năm, gà được thả nhiều để nhặt hạt rơi, sâu bọ trong lá khô, và sân phơi phải rào để gà không bới tung hạt đang phơi. Bạn có thể được nhờ canh gà khỏi sân phơi, một việc nhỏ nhưng có ích thật.
Vật nuôi làm phiền bạn thì xử lý thế nào cho êm?
Gà lên hiên, mổ đồ ăn trên bàn. Gà thả vườn không biết đâu là ranh nhà khách. Đừng để bánh, trái cây, gói đồ ăn trên bàn hiên khi rời đi. Muốn xua gà, đi chậm về phía nó, hai tay dang ra; vỗ tay một hai cái là đủ. Đừng ném dép, ném que.
Dê gặm dép, gặm quần áo phơi. Dê tò mò và gặm thử mọi thứ, kể cả dây phơi, khăn tắm, quai túi. Phơi đồ ở chỗ chủ nhà chỉ, cất dép vào trong khi đi ngủ. Nếu dê sổng dây đi lang trong vườn rau, báo chủ nhà; dắt dê không quen tay rất dễ bị kéo ngã.
Mèo xin vào phòng. Mèo nhà vườn thông minh, biết phòng nào có khách dễ tính. Nếu bạn không muốn mèo vào, đóng cửa lưới; nếu muốn, hỏi chủ nhà trước vì có khách sau bạn bị dị ứng lông mèo.
Ngỗng, ngan kêu ầm, đuổi theo. Một số vườn nuôi ngỗng như chuông báo động. Ngỗng hay xoè cánh, rít lên và đuổi người lạ. Đi tiếp, không chạy, không đá. Thường chỉ vài bước là nó quay về đàn.
Mùi chuồng vào phòng ngủ. Sau mưa, gió đổi chiều có thể đưa mùi chuồng tới nhà khách. Báo nhẹ nhàng với chủ nhà; họ có thể dọn chuồng sớm hơn hoặc rắc thêm vỏ trấu. Đây là chuyện của một nông trại thật, không phải lỗi phục vụ.
Câu hỏi thường gặp
Ở farmstay Tà Đùng có được bế, ôm vật nuôi không?
Tuỳ con và tuỳ chủ nhà. Gà con, mèo quen người thường bế được nếu chủ nhà đồng ý và chỉ cách đỡ. Dê, chó giữ vườn, gà mái đang ấp thì không nên ôm. Luôn hỏi trước và rửa tay sau khi chạm.
Có được mang thức ăn từ phòng ra cho gà, chó ăn không?
Không nên. Bánh ngọt, đồ chiên, đồ mặn, sô cô la, xương gà nấu chín có thể gây hại cho vật nuôi. Nếu muốn cho ăn, xin chủ nhà phần thức ăn đúng loại như thóc, cám, cơm trộn và cho đúng giờ.
Farmstay có mùi chuồng trại không, có ảnh hưởng tới giấc ngủ không?
Vườn có nuôi gà, dê thì có mùi nhẹ quanh chuồng, nhất là sau mưa. Farm làm tốt thường đặt chuồng cuối gió, xa nhà khách và dọn phân đều. Tiếng gà gáy sớm thì khó tránh; người ngủ nông nên mang nút tai.
Có thể mang chó mèo của mình theo khi ở farmstay không?
Nhiều farmstay không nhận vì chó nhà vườn dễ đánh nhau với chó lạ, và thú cưng có thể đuổi gà, dê. Nơi nào nhận cũng đặt luật về dây xích và chỗ ngủ. Hỏi rõ trước khi đặt, đừng mang tới rồi mới hỏi.
Chạm vào gà vịt, dê có lây bệnh gì không?
Gia cầm và gia súc có thể mang vi khuẩn đường ruột như salmonella mà trông vẫn khoẻ. Nguy cơ giảm nhiều khi rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vật nuôi, trứng, chuồng, và không ăn uống trong khu chuồng.
Nếu thấy vật nuôi có vẻ ốm hoặc bị thương thì làm gì?
Báo ngay cho chủ nhà, không tự cho uống thuốc hay băng bó. Nhà vườn biết con vật bình thường trông thế nào và biết khi nào cần gọi người chữa thú. Việc của khách là để ý và nói sớm.