Cây bơ ở farmstay Tà Đùng là những cây tán rộng, lá to mềm, thường trồng xen trong vườn cà phê hoặc đứng quanh sân nhà. Bơ ra hoa li ti vàng xanh vào mùa khô và có trái vào mùa mưa. Điều khiến nhiều khách bất ngờ: trái bơ không mềm chín trên cây; người ta hái khi trái đã đủ già, rồi để vài ngày cho chín.
Ở các vùng đồi Tây Nguyên, bơ là cây ăn trái quen thuộc từ lâu, nhiều nhà vườn quanh hồ Tà Đùng trồng bơ vừa để che bóng cho cà phê vừa có thêm vụ trái. Ở farmstay đúng mùa, bạn có thể thấy bơ ở mọi trạng thái: chùm hoa đầy ong, trái non treo lủng lẳng, rổ bơ vừa hái để trên hiên chờ chín.
Bài này giúp bạn nhận ra cây bơ, hiểu hoa bơ hoạt động lạ lùng thế nào, vì sao vườn hay trồng nhiều giống, nhà vườn biết trái già bằng cách nào và cách để một trái bơ chín đúng mà bạn có thể mang theo cả khi về thành phố.
Nhận ra cây bơ trong vườn
Tán và cành. Cây bơ trưởng thành có tán rộng, rậm, cao hơn mái nhà ở những cây lâu năm. Cành bơ giòn hơn nhiều cây khác, đó là lý do nhà vườn thường tỉa thấp và dặn người hái không đu lên cành. Nếu thấy một cây bơ có cành gãy treo lơ lửng sau trận gió, đừng đứng dưới.
Lá. Lá bơ to, thuôn dài, mặt trên xanh, mặt dưới nhạt hơn, gân lá nổi rõ. Lá non thường có màu đỏ đồng hoặc xanh nhạt. Một số giống khi vò lá có mùi thơm nhẹ.
Hoa. Hoa bơ rất nhỏ, màu vàng xanh, mọc thành chùm dày ở đầu cành, nở rộ vào mùa khô. Cả tán cây lúc ấy như phủ một lớp bụi vàng nhạt, ong bay quanh rì rầm.
Trái. Trái bơ treo ở đầu cành, có cuống dài, hình quả lê, hình trứng hoặc tròn tùy giống. Vỏ có giống trơn bóng, có giống sần. Phần lớn giống trồng quanh vùng giữ màu xanh khi già, chỉ một số giống chuyển sẫm hay tím khi chín.
Rễ. Rễ bơ ăn nông và rất kỵ úng nước. Vì vậy cây bơ trong vườn thường được trồng trên mô đất cao hoặc nơi thoát nước tốt. Thấy gốc bơ được vun cao, quanh có rãnh, là nhà vườn đang giữ cho rễ khỏi ngập trong mùa mưa.
Hoa bơ mở hai lần: vì sao vườn trồng nhiều giống
Hoa bơ có một đặc điểm ít cây ăn trái nào có: mỗi bông hoa mở ra hai lần. Lần đầu nó mở ở trạng thái "cái", tức nhuỵ sẵn sàng nhận phấn nhưng nhị chưa tung phấn; sau đó hoa khép lại, rồi mở lần hai ở trạng thái "đực", tung phấn nhưng nhuỵ đã hết nhận. Các giống bơ được chia thành hai nhóm theo giờ mở: nhóm mở trạng thái cái vào buổi sáng và nhóm mở trạng thái cái vào buổi chiều.
Hệ quả là một cây bơ, hay một vườn chỉ có một giống, dễ rơi vào cảnh hoa cái và hoa đực của chính nó lệch giờ nhau, khó tự thụ phấn đủ. Khi trong vườn có cả hai nhóm giống, hoa đực của nhóm này mở đúng lúc hoa cái của nhóm kia đang chờ, và ong làm nốt phần còn lại. Đây là một trong những lý do nhà vườn trồng xen nhiều giống bơ, chứ không chỉ để có trái chín rải rác nhiều tháng.
Trong thực tế, thời tiết làm giờ mở hoa xê dịch, nên cây vẫn đậu trái dù trồng một giống, chỉ là đậu ít hoặc thất thường hơn. Bạn không cần nhớ tên nhóm hay tên giống; điều đáng nhớ là khi đứng dưới một cây bơ đang trổ hoa vào buổi sáng và quay lại buổi chiều, những bông hoa bạn nhìn thấy đã "đổi vai". Với trẻ ở farm, đây là câu chuyện khoa học rất hợp để kể bên chùm hoa thật.
Mùa hoa bơ cũng là mùa ong nhiều. Đứng xem thì không sao, nhưng đừng rung cành và đừng để trẻ cầm cành hoa vung vẩy. Người dễ dị ứng phấn hoa có thể hắt hơi khi ngồi lâu dưới tán đang trổ hoa.
Vì sao bơ không chín trên cây và nhà vườn biết trái già bằng cách nào
Trái bơ lớn và già dần trên cây, nhưng thịt quả chỉ mềm ra sau khi rời cành. Trái còn trên cây có thể treo thêm khá lâu sau khi đã già mà không mềm. Vì vậy câu hỏi của nhà vườn không phải "chín chưa" mà là "đủ già để hái chưa". Bảng dưới là những dấu hiệu nhà vườn hay dùng, mỗi dấu hiệu chỉ là gợi ý, người làm lâu năm thường kết hợp vài dấu hiệu:
| Dấu hiệu | Trái còn non | Trái đã già, hái được |
|---|---|---|
| Vỏ | Bóng loáng, căng | Bớt bóng, hơi sần hoặc có đốm, màu sẫm hơn (tùy giống) |
| Cuống | Xanh tươi | Ngả vàng hoặc nâu nhẹ ở chỗ nối trái |
| Hạt khi bổ thử | Vỏ lụa quanh hạt trắng, dính thịt | Vỏ lụa nâu, khô, hạt rời khỏi thịt dễ |
| Sau khi hái để vài ngày | Héo quắt, thịt dai, có vị đắng | Mềm đều, thịt béo, màu vàng xanh |
| Thời gian trên cây | Mới đậu trái chưa lâu | Đã qua nhiều tháng kể từ mùa hoa, đúng mùa của giống |
Nhà vườn thường hái thử một vài trái, bổ ra xem hạt rồi mới quyết hái cả cây. Ở farmstay, nếu được mời hái, bạn hãy hỏi chủ nhà chỉ cho trái nào đã già. Hái bơ non là phí cả trái lẫn công chăm cả năm; trái non sẽ không bao giờ chín ngon dù bạn ủ bao lâu.
Ủ một trái bơ cho chín: làm ở farmstay và mang về thành phố
Bơ vừa hái thường cứng như đá. Từ lúc hái đến lúc ăn được tùy độ già, giống và nhiệt độ, thường vài ngày đến hơn một tuần. Cách nhà vườn và khách hay làm:
- Hỏi chủ nhà trái hái hôm nào, giống gì, thường để bao lâu thì ăn được. Câu trả lời của người trồng chính xác hơn mọi mẹo chung.
- Để trái nơi thoáng, mát, không nắng trực tiếp. Không để trong tủ lạnh khi trái còn cứng: lạnh làm trái chín chậm và dễ hỏng không đều.
- Muốn nhanh hơn, cho bơ vào túi giấy hoặc bọc giấy báo cũ cùng vài trái chuối chín. Khí do trái chín tỏa ra thúc trái bơ chín sớm hơn.
- Kiểm tra mỗi ngày bằng cách bóp nhẹ cả lòng bàn tay quanh trái, không ấn đầu ngón tay. Trái hơi lún đều là ăn được.
- Khi đã mềm, nếu chưa ăn ngay thì cho vào ngăn mát để giữ thêm vài ngày.
- Mang về thành phố: chọn trái còn cứng, xếp vào thùng có lót giấy, để chỗ thoáng trên xe; trái mềm sẵn dễ dập trên đường dài.
Ở farmstay, một rổ bơ để trên hiên chờ chín là cảnh rất quen vào mùa mưa. Có khi bạn hái trong ngày đầu, ngày cuối mới ăn. Đó cũng là một bài học về nhịp chậm của trái cây mà người sống ở thành phố, quen bơ mua sẵn chín, ít khi để ý.
Bơ sáp, bơ nước, bơ vỏ sần: những kiểu trái bạn sẽ gặp
Trong cùng một vườn ở Tà Đùng, bạn có thể gặp vài kiểu trái bơ khác nhau rõ rệt. Người trồng gọi tên giống theo thói quen địa phương và không phải lúc nào cũng thống nhất, nên bảng dưới chia theo đặc điểm bạn thấy được chứ không theo tên giống:
| Kiểu trái | Nhìn và cầm | Thịt khi chín | Thường gặp ở đâu trong vườn |
|---|---|---|---|
| Bơ sáp | Vỏ xanh, dày vừa, trái nặng tay | Dẻo, béo, màu vàng, không chảy nước | Cây ghép, trồng thành hàng có chăm sóc |
| Bơ nước | Vỏ mỏng hơn, trái thường nhẹ hơn cỡ tương đương | Nhiều nước, ít béo, nhạt hơn | Thường là cây mọc từ hạt, cây cũ quanh nhà |
| Bơ trái dài | Thon dài như quả lê kéo dài, cuống dài | Béo, hạt tương đối nhỏ | Cây ghép trồng xen cà phê |
| Bơ trái tròn to | Tròn, to, vỏ xanh dày | Béo vừa, chín thường muộn hơn | Cây ghép, trái kéo về cuối mùa mưa |
| Bơ vỏ sần | Vỏ sần, chuyển sẫm hoặc tím đen khi chín | Rất béo, mịn | Ít gặp hơn, tùy nhà vườn |
Bơ nước không phải bơ "dở": nhiều người lớn tuổi ở vùng cao quen ăn bơ nước dầm đường hay xay với sữa, và cây bơ mọc từ hạt thường là cây che bóng lâu đời nhất của vườn. Chỉ là nó ít béo hơn, và khi ăn bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau.
Nếu chủ nhà cho thử, hãy ăn hai kiểu bơ cạnh nhau: đó là cách dễ nhất để hiểu vì sao một vườn trồng nhiều giống, và vì sao người trong vùng nói "bơ" mà vẫn phải hỏi lại "bơ gì".
Cây bơ qua từng tuần và những cái khó của nhà vườn
Quanh nhà vườn ở Tà Đùng, cây bơ hay đứng ở những chỗ quen: một hai cây bơ hạt lâu năm sát sân hoặc cạnh bếp, tán đã cao hơn mái, rồi những hàng bơ ghép thấp hơn chạy dọc bờ lô hay xen trong cà phê. Dưới gốc bơ luôn có lớp lá rụng dày, dai, lâu mục; nhà vườn để nguyên lớp ấy vì nó giữ ẩm cho đất mùa khô. Nếu bạn quét sân giúp chủ, hỏi trước xem lá bơ gom vào đâu, nhiều nhà muốn trả lại cho gốc chứ không đốt.
Bơ cũng có cái khó. Cây lớn tán rộng che cà phê nhiều nếu không tỉa; rễ dễ bệnh khi úng; cành giòn gãy trong gió mạnh đầu mùa mưa. Những năm giá bơ thấp, có nhà vườn để trái rụng không hái hết vì công hái không bù được. Đó là chuyện mùa vụ bình thường của nhà nông, không phải vườn bỏ hoang.
Với khách ở lại, điều thú vị là cây bơ thay đổi theo tuần. Đầu mùa khô bạn thấy cây trơ lá già, rồi bung hoa vàng phủ tán; cuối mùa khô trái non bằng ngón tay; giữa mùa mưa trái lớn bằng nắm tay rồi bằng cả bàn tay. Nếu ở lâu, hãy theo dõi một cành bơ gần hiên: trái trên cành ấy lớn lên từng tuần, và đến khi chủ nhà bảo đã già, bạn biết nó đã đi qua những gì.
Những điều nhỏ khi sống cạnh cây bơ
Bơ là cây hiền, nhưng cũng có vài điều nên biết để ở thoải mái và không làm phiền nhà vườn:
- Mùa trái, đừng mắc võng hay ngồi lâu dưới tán cây đang treo nhiều trái lớn; một trái bơ rơi từ cao xuống vẫn đủ gây đau.
- Không trèo cây bơ. Cành giòn, gãy không báo trước, kể cả cành trông to.
- Hái bơ đúng cách là cắt hoặc bẻ để lại một đoạn cuống ngắn trên trái; giật mạnh làm rách vỏ ở cuống, trái dễ thối khi ủ.
- Trái rụng dưới gốc thường đã bị dập hoặc côn trùng đục; hỏi chủ nhà trước khi nhặt ăn.
- Lá, vỏ và hạt bơ không phải thức ăn cho vật nuôi; một số thành phần trong cây bơ được ghi nhận là có hại cho chim cảnh và một số gia súc, nên đừng cho gà, dê, chim ăn vỏ bơ thừa.
- Vỏ và hạt bơ sau khi ăn, bỏ vào chỗ ủ phân hay thùng rác hữu cơ theo cách chủ nhà chỉ.
Giữ được những điều đó, cây bơ quanh nhà sẽ là một trong những người bạn dễ chịu nhất của kỳ ở farm: bóng mát dày, lá rơi nhẹ, và một rổ trái chờ chín trên hiên.
Câu hỏi thường gặp
Mùa bơ ở Tà Đùng là tháng mấy?
Bơ ở vùng đồi Tây Nguyên thường ra hoa trong mùa khô và cho trái chính vào mùa mưa, có giống chín sớm, có giống chín muộn kéo về cuối mùa mưa. Mỗi vườn trồng nhiều giống nên mùa trái thường dài; hỏi chủ farmstay vườn đang có giống nào chín.
Vì sao bơ hái trên cây xuống vẫn còn cứng?
Vì trái bơ chỉ mềm chín sau khi rời cành. Trên cây, trái lớn và già dần nhưng không mềm. Sau khi hái, trái cần vài ngày đến hơn một tuần ở nhiệt độ phòng để chín, tùy độ già và giống.
Làm sao biết trái bơ trên cây đã già để hái?
Nhà vườn thường xem vỏ bớt bóng, cuống ngả màu, và bổ thử một trái thấy vỏ lụa quanh hạt đã chuyển nâu, hạt rời thịt dễ. Ở farmstay, tốt nhất là nhờ chủ nhà chỉ cây và trái đã già trước khi hái.
Bơ hái non có ủ chín được không?
Thường là không. Trái non khi để lâu sẽ héo, quắt lại, thịt dai và có thể đắng, không bao giờ béo mềm như trái già. Vì vậy nhà vườn rất ngại khách tự hái bơ khi chưa hỏi.
Có nên trèo lên cây bơ để hái trái trên cao không?
Không nên. Cành bơ giòn và gãy bất ngờ, kể cả cành trông to. Nhà vườn thường dùng sào có lưỡi cắt và túi hứng để hái trái trên cao. Khách chỉ nên hái những trái trong tầm tay ở chỗ chủ cho phép.
Vỏ và hạt bơ thừa có cho gà, dê ăn được không?
Không nên. Cây bơ, nhất là lá, vỏ và hạt, có thành phần được ghi nhận gây hại cho chim và một số loài gia súc. Bỏ phần thừa vào chỗ ủ phân hoặc thùng rác hữu cơ theo cách chủ farmstay hướng dẫn.