Quanh nhà ở hầu hết farmstay Tà Đùng, ngoài cà phê và những cây lớn như sầu riêng, bơ, bạn sẽ gặp một nhóm cây trái nhỏ hơn mà nhà vườn trồng để ăn hằng ngày: chuối, đu đủ, chanh dây, mít, ổi, chanh. Chúng thường ở gần bếp, cạnh sân, dọc hàng rào, và cho trái gần như quanh năm hoặc theo đợt ngắn.
Đây là những cây bạn tiếp xúc nhiều nhất trong lúc ở: buồng chuối treo trong bếp, trái đu đủ chín cây cho bữa sáng, giàn chanh dây che sân phơi, cây mít rụng lá trên mái. Không có cây nào trong số đó là "đặc sản" theo nghĩa khách đi mua, nhưng chúng là thứ làm cho một nhà vườn có không khí nhà quê thực sự.
Bài này đi qua từng cây: nhận ra thế nào, khi nào có trái, hái sao cho đúng, và vài điều nhỏ cần để ý như nhựa mít, nhựa đu đủ hay ong trên hoa chanh dây.
Bụi chuối: một cây chỉ cho một buồng
Chuối không phải cây gỗ. Cái bạn tưởng là thân thật ra là các bẹ lá cuộn chặt vào nhau, gọi là thân giả. Thân thật là phần củ nằm dưới đất, từ đó mọc ra các cây con quanh gốc. Mỗi cây chuối chỉ trổ một buồng trong đời: bắp chuối (hoa) mọc từ giữa ngọn, cong xuống, các lá bắc màu tím đỏ lần lượt mở ra để lộ từng nải hoa, rồi các nải ấy thành nải chuối.
Sau khi chặt buồng, nhà vườn chặt luôn cây mẹ để nhường chỗ cho cây con đã lớn sẵn bên cạnh. Vì thế một bụi chuối trông lúc nào cũng có cây cao, cây thấp, cây mang buồng, cây vừa bị chặt còn gốc. Thân chuối chặt ra thường được băm nhỏ cho gia súc ăn hoặc để mục làm phân; lá chuối dùng gói xôi, gói bánh, lót mâm.
Buồng chuối thường được chặt khi trái đã già nhưng còn xanh, treo ở bếp hay hiên cho chín dần. Nếu bạn thấy một buồng chuối xanh treo trên xà nhà, đó là kho trái cây của cả tuần. Bắp chuối sau khi đã ra đủ nải thường được nhà vườn cắt bỏ, có nhà dùng nấu ăn. Thân chuối đang mang buồng nặng dễ ngã khi gió lớn, nhà vườn hay chống cọc. Bạn đừng đẩy, đừng treo đồ lên cọc chống đó.
Quanh Tà Đùng, chuối thường trồng thành bụi ở góc vườn ẩm, cạnh mương nước hoặc chỗ đổ nước rửa của bếp, vì chuối ưa ẩm và ăn nhiều. Có nhà trồng chuối xen trong vườn cà phê mới trồng để che bóng tạm cho cây con những năm đầu, rồi bỏ dần khi cà phê đã khép tán.
Một điều thú vị cho trẻ: nhựa chuối dính tay và áo thì để lại vết nâu rất khó giặt. Đừng mặc áo trắng khi phụ chặt buồng chuối.
Cây đu đủ: đực, cái và cây cho trái
Dáng cây. Đu đủ thân thẳng, mềm, xốp, không cành, lá xẻ thùy lớn mọc chụm trên ngọn trên cuống dài rỗng. Trái mọc sát thân ngay dưới chùm lá, xếp thành vòng.
Ba kiểu cây. Đu đủ có cây chỉ cho hoa đực, cây cho hoa cái, và cây lưỡng tính. Cây đực có những chùm hoa nhỏ trên cuống dài thõng xuống, thường không có trái hoặc chỉ vài trái nhỏ dài. Cây cái và cây lưỡng tính có hoa sát thân, đậu trái. Nhiều nhà vườn giữ một ít cây đực để thụ phấn.
Trái chín. Trái đu đủ chín khi vỏ bắt đầu có sọc vàng từ phía đuôi trái lan dần lên cuống. Nhà vườn thường hái khi mới chớm vàng rồi để vài ngày trong nhà, vì trái chín vàng trên cây hay bị chim mổ, ruồi đục.
Nhựa đu đủ. Trái xanh và thân lá đu đủ có nhựa trắng. Nhựa này có thể gây ngứa, rát với da nhạy cảm, nhất là ở trẻ nhỏ và quanh mắt. Hái trái xanh để nấu thì cầm cuống, rửa tay sau khi gọt.
Cây ngắn đời. Đu đủ lớn nhanh, cho trái sớm, nhưng sau vài năm cây cao vống, khó hái, nhà vườn thường chặt trồng lại. Thấy cây đu đủ mới trồng cạnh cây già là chuyện bình thường.
Giàn chanh dây: hoa lạ, trái tự rụng
Chanh dây (nhiều nơi gọi là lạc tiên tây hay chanh leo) là dây leo, được làm giàn bằng cọc và dây thép, hoặc cho leo lên hàng rào, mái hiên. Vùng Đắk Nông cũ có nhiều nơi trồng chanh dây, và ở farmstay, một giàn chanh dây trước sân là chỗ ngồi mát quen thuộc.
Hoa chanh dây là một trong những bông hoa đặc biệt nhất vườn: một vòng tràng hoa, trên đó là vòng tua mảnh xếp tỏa như tia, giữa là nhị và nhuỵ đứng cao như một cấu trúc nhỏ. Hoa thường chỉ nở trong ngày rồi khép. Ong to và ong mật thích hoa chanh dây; ngồi dưới giàn lúc hoa nở, bạn sẽ nghe tiếng vo ve liên tục. Không cần sợ, chỉ đừng vung tay.
Trái chanh dây treo dưới giàn, khi chín vỏ chuyển tím hoặc vàng tùy giống, rồi tự rụng. Phần lớn nhà vườn nhặt trái rụng mỗi sáng, vì trái rụng mới là trái chín ngon nhất. Trái để vài ngày vỏ hơi nhăn vẫn ăn được, ruột còn thơm hơn. Nếu ở farmstay, bạn có thể giúp nhặt trái rụng dưới giàn mỗi sáng, một việc nhẹ nhàng hợp cả trẻ em.
Chanh dây ra trái thành nhiều đợt trong năm, tùy nơi tùy giống. Dây chanh dây cũng không sống quá lâu, nhà vườn trồng lại sau vài vụ. Giàn chanh dây hay được trồng xen trong vườn cà phê non như một cách "lấy ngắn nuôi dài".
Mít, ổi, chanh và những cây góc bếp
Ngoài ba cây trên, quanh nhà vườn Tà Đùng thường có thêm vài cây ăn trái và cây gia vị mọc gần bếp. Bảng dưới gom lại để bạn nhận ra nhanh và biết điều cần để ý:
| Cây | Nhận ra thế nào | Khi nào có trái | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Mít | Cây cao, lá dày bóng, trái rất to mọc trên thân và cành lớn | Rải rác, nhiều nhất vào mùa mưa | Nhựa mít dính tay; trái to rụng nguy hiểm, không ngồi lâu dưới tán |
| Ổi | Thân vỏ bong từng mảng, nhẵn màu nâu sáng, lá có mùi thơm khi vò | Gần như quanh năm, rộ theo đợt | Trái chín cây hay có sâu, hỏi chủ trước khi hái ăn |
| Chanh, quất | Cây bụi có gai, lá thơm mùi chanh khi vò | Quanh năm theo đợt | Gai sắc, cẩn thận khi hái cho trẻ |
| Sả, gừng, nghệ | Bụi lá dài mọc sát đất gần bếp | Thu củ, thân khi cần | Hỏi chủ trước khi nhổ, nhổ đúng bụi đã già |
| Ớt, rau thơm | Chậu hoặc luống nhỏ gần cửa bếp | Quanh năm | Ớt cay dính tay, rửa tay trước khi chạm mắt |
Những cây này cho thấy một điều về nhà vườn Tà Đùng: nhà nào cũng tự lo được phần lớn rau, trái, gia vị hằng ngày từ mảnh đất quanh nhà. Khi ở farmstay, nếu được mời vào bếp, bạn sẽ thấy bữa cơm bắt đầu bằng việc ra góc vườn bứt vài nhánh sả, ngắt vài trái ớt, cắt một nải chuối. Đó là lúc bạn hiểu vì sao chúng được trồng gần cửa bếp.
Cây trái nhỏ qua mùa khô và mùa mưa ở Tà Đùng
Cây trái nhỏ quanh nhà cũng đổi nhịp theo hai mùa của cao nguyên. Bảng dưới là nhịp thường thấy, đủ để bạn đoán trước mình sẽ được ăn gì, thấy gì quanh bếp; mỗi nhà, mỗi năm lệch đi một chút:
| Cây | Mùa khô | Mùa mưa |
|---|---|---|
| Chuối | Cần tưới, lá rách xơ vì gió, buồng nhỏ hơn | Lớn nhanh, lá xanh mướt, nhiều cây con mọc quanh bụi |
| Đu đủ | Vẫn có trái nếu được tưới, trái ngọt đậm | Trái nhiều nhưng dễ úng gốc, trái dễ nứt, chim mổ |
| Chanh dây | Dây nghỉ hoặc ra trái ít, nhà vườn tỉa giàn | Hoa nở nhiều, trái rụng dày dưới giàn |
| Mít | Ra hoa, trái non | Trái chín rải rác, mùi mít thơm khắp sân |
| Ổi, chanh | Có trái theo đợt, ít sâu hơn | Trái nhiều, sâu và ruồi vàng nhiều hơn |
Mùa khô ở Tà Đùng, nhà vườn ưu tiên nước cho cây lâu năm, nên những cây trái nhỏ không tưới có thể còi đi. Nếu bạn thấy bụi chuối lá rách tả tơi, giàn chanh dây trơ dây vào tháng nắng hanh, đó là chuyện theo mùa, không phải vườn bỏ bê.
Mùa mưa thì ngược lại: mọi thứ lớn nhanh, cỏ mọc theo, ruồi muỗi nhiều hơn. Trái chín cây lúc này dễ bị côn trùng đục, nên nhà vườn hay hái sớm hơn một chút rồi để chín trong nhà.
Hái trái quanh nhà: phép lịch sự và an toàn
Những cây trái nhỏ quanh nhà là của gia đình chủ farmstay, dùng cho bữa ăn của họ và của khách. Vài phép lịch sự giúp bạn được mời hái nhiều hơn:
- Hỏi trước khi hái, kể cả khi trái đã rụng dưới đất. Câu "nhà mình cho con hái ít chanh dây được không" mở ra mọi cánh cửa.
- Hái vừa đủ ăn, không hái để mang về làm quà nếu chủ nhà không mời. Chuyện mua trái cây mang về là một thoả thuận riêng.
- Không trèo cây mít, cây ổi già, không đu dây chanh dây; dùng sào nếu chủ đưa, hoặc nhờ chủ hái giúp trái trên cao.
- Cầm trái mít, đu đủ xanh bằng găng hoặc lót lá; rửa tay ngay sau khi dính nhựa.
- Không giẫm lên cây chuối con quanh bụi; đó là cây sẽ cho buồng năm sau.
- Trẻ hái chanh, quất phải có người lớn đi cùng vì gai; trẻ không được tự cầm dao cắt buồng chuối hay trái đu đủ.
- Vỏ, hạt, lõi trái sau khi ăn bỏ vào chỗ ủ phân hoặc chỗ chủ chỉ; nhiều nhà dùng làm thức ăn cho gà, lợn.
Ở lại vài ngày, chủ nhà thường sẽ chủ động bảo bạn ra hái cái gì đó cho bữa sáng. Đến lúc ấy, bạn đã thực sự được coi như người trong nhà.
Vì sao nhà vườn luôn trồng cây trái nhỏ dù có vườn lớn
Khách hay thắc mắc: nhà đã có cả vườn cà phê, sầu riêng, bơ, sao còn trồng chuối, đu đủ, chanh dây lặt vặt? Câu trả lời nằm ở nhịp của cây. Cà phê, tiêu, sầu riêng, mắc ca là cây lâu năm, mỗi năm thu một vụ chính, cần nhiều năm mới cho thu. Chuối, đu đủ, chanh dây là cây ngắn ngày, trồng vài tháng tới một năm đã có trái, cho trái rải rác nhiều tháng. Chúng lấp vào khoảng trống giữa các vụ lớn, cho nhà vườn có cái ăn, có thứ bán lẻ hằng tuần.
Ngoài ra, những cây này còn giữ đất: bụi chuối giữ ẩm cho góc vườn, giàn chanh dây che đất trong vườn cà phê mới trồng, cây mít làm bóng mát quanh nhà. Chúng cũng là cây của nếp nhà: nhiều nhà vườn ở Tà Đùng đến từ các vùng quê khác nhau và mang theo thói quen trồng một bụi chuối sau nhà, một cây mít trước sân như ở quê cũ.
Với khách ở farmstay, những cây này là cửa vào thế giới nhà vườn dễ nhất: không cần hiểu kỹ thuật cà phê hay sầu riêng, chỉ cần một nải chuối chín, một trái đu đủ bổ đôi trên hiên, một vốc chanh dây nhặt buổi sáng. Từ đó, câu chuyện tự nhiên mở sang những cây lớn hơn của vườn.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay ở Tà Đùng có trái cây quanh năm không?
Thường có. Chuối, đu đủ, chanh dây, ổi, chanh cho trái rải rác nhiều tháng nên gần như lúc nào nhà vườn cũng có vài thứ. Trái mùa như sầu riêng, bơ, mắc ca thì theo mùa vụ, thường đậm nhất vào mùa mưa.
Vì sao cây chuối sau khi chặt buồng lại bị chặt luôn?
Vì mỗi cây chuối chỉ trổ một buồng trong đời. Sau khi thu buồng, cây mẹ không cho thêm trái nên nhà vườn chặt đi để cây con bên cạnh lớn nhanh. Thân chặt ra dùng cho gia súc hoặc ủ làm phân.
Chanh dây hái trên giàn hay nhặt dưới đất?
Phần lớn nhà vườn nhặt trái rụng dưới giàn vì chanh dây chín sẽ tự rụng, lúc đó ruột thơm và ngọt nhất. Trái vỏ hơi nhăn sau vài ngày vẫn ăn tốt. Hái trái còn xanh trên giàn thường chua và kém thơm.
Nhựa mít, nhựa đu đủ dính tay thì làm sao?
Nhựa mít dính tay có thể lau bằng chút dầu ăn trước khi rửa xà phòng. Nhựa đu đủ có thể gây ngứa rát với da nhạy cảm, nên rửa ngay bằng nước sạch, tránh dụi mắt. Nếu da sưng đỏ kéo dài, nên hỏi ý kiến nhân viên y tế.
Có được tự hái trái quanh nhà farmstay không?
Nên hỏi chủ nhà trước, kể cả trái đã rụng. Phần lớn chủ farmstay vui vẻ cho khách hái vừa đủ ăn, có nơi còn mời. Hái nhiều để mang về hay hái ở vườn hàng xóm là điều không nên làm.
Làm sao phân biệt cây đu đủ đực và cây cho trái?
Cây đu đủ đực có những chùm hoa nhỏ treo trên cuống dài thõng xuống từ nách lá và thường không đậu trái lớn. Cây cái và cây lưỡng tính có hoa mọc sát thân, sau đó thành trái xếp vòng quanh thân ngay dưới chùm lá.