Muốn trẻ thấy cây mọc ngay trong một kỳ ở farm vài ngày, chọn hạt nảy mầm nhanh như đậu xanh, đậu bắp, bí, cải, rau muống; cho bé gieo vào khay hoặc luống đã làm đất sẵn, tưới nhẹ mỗi sáng, ghi lại mỗi ngày, rồi mang một chậu nhỏ về nhà chăm tiếp. Cây cà phê, sầu riêng, bơ trong vườn mọc chậm, bé chỉ quan sát chứ không kịp thấy thay đổi.
Trồng cây là việc vườn có sức nặng nhất với trẻ, vì đó là việc bé bắt đầu từ con số không: một hạt khô thành một mầm xanh. Ở farm, bé có đất thật, nắng thật, có người làm vườn chỉ cho, và có thời gian để chờ. Ở nhà phố, nhiều bé chưa từng thấy một hạt nảy mầm.
Bài này gợi ý hạt nên chọn, cách làm từng bước với khay ươm và luống nhỏ, cách chăm trong mấy ngày ở farm quanh hồ Tà Đùng, cách ghi nhật ký cây, và cách đưa cây về nhà mà cây không chết dọc đường.
Hạt nào hợp cho trẻ gieo trong một kỳ ở farm?
Thời gian nảy mầm phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm và chất lượng hạt; con số dưới là khoảng thường gặp trong điều kiện ấm, đủ ẩm, không phải cam kết.
| Loại hạt | Thường nảy mầm sau | Vì sao hợp với trẻ |
|---|---|---|
| Đậu xanh | Một đến ba ngày | Hạt to, dễ cầm, mầm lên nhanh, thấy rõ |
| Đậu bắp | Vài ngày đến một tuần | Hạt vừa tay, cây đứng thẳng, lá to |
| Bí đỏ, bí xanh | Khoảng một tuần | Hạt dẹt dễ cầm, hai lá mầm to |
| Cải các loại | Vài ngày | Mọc đều, nhiều cây con, có thể ăn rau mầm |
| Rau muống | Vài ngày | Hạt to, mọc khoẻ, quen thuộc với bữa ăn |
| Hướng dương | Khoảng một tuần | Hạt to, mầm mập, cây lớn lên rất cao về sau |
Hạt nhỏ li ti như xà lách, rau dền khó cho trẻ nhỏ cầm và rắc đều; để dành cho bé lớn. Hỏi chủ farm có hạt sẵn hay nên mang theo; nhiều nhà vườn có hạt tự để giống.
Mẹo cho chuyến ngắn: ngâm hạt đậu xanh qua đêm từ tối đầu tiên, sáng hôm sau gieo, bé sẽ thấy rễ nhú ngay trong kỳ ở.
Gieo hạt vào khay ươm cùng trẻ: làm từng bước
Khay ươm hoặc chậu nhỏ hợp với trẻ hơn luống ngoài vườn, vì gọn, dễ quan sát và mang về được:
- Chuẩn bị khay hoặc chậu có lỗ thoát nước; có thể dùng vỏ hộp sữa, cốc nhựa cũ đục lỗ đáy.
- Nhờ chủ farm cho ít đất vườn đã trộn phân hoai hoặc giá thể ươm. Đất đỏ bazan để nguyên dễ đóng cứng khi khô, trộn thêm xơ dừa, trấu hoặc phân hoai sẽ tơi hơn.
- Cho bé đổ đất vào khay, ấn nhẹ cho phẳng, không nén chặt.
- Dùng ngón tay hoặc que chọc lỗ nông, sâu khoảng gấp hai ba lần bề dày hạt.
- Bé thả mỗi lỗ một hai hạt, lấp đất mỏng, ấn nhẹ.
- Tưới bằng bình phun sương hoặc bình có vòi nhỏ cho đất ẩm đều, không ngập.
- Đặt khay ở chỗ sáng, có mái che mưa to và nắng gắt giữa trưa; dán tên bé lên khay bằng một mẩu băng dính nếu muốn.
Toàn bộ việc này mất chừng hai mươi phút với bé năm sáu tuổi. Bé ba tuổi có thể làm phần đổ đất và thả hạt, người lớn làm phần còn lại.
Cho trẻ trồng cây con ra luống: khi farm có chỗ cho khách
Một số farmstay dành một luống nhỏ cho khách trồng, hoặc nhờ khách trồng cây con vào luống đang cần. Đó là việc thật có ích cho nhà vườn, và trẻ thấy cây mình trồng đứng giữa luống của người làm vườn. Hỏi trước chủ farm có việc này không, trồng cây gì, trồng ở đâu.
Cách làm với trẻ: người lớn đào hốc sẵn theo khoảng cách chủ farm chỉ. Bé bóp nhẹ bầu cây con cho lỏng, lấy cây ra cầm ở bầu đất, không cầm vào thân, đặt vào hốc sao cho cổ rễ ngang mặt đất, lấp đất, ấn nhẹ quanh gốc bằng hai bàn tay. Tưới đẫm quanh gốc. Che phủ gốc bằng lá khô, rơm để giữ ẩm, đây là việc bé rất thích làm.
Trồng vào buổi chiều mát để cây con không bị héo dưới nắng. Mùa khô cần tưới đều mỗi ngày; mùa mưa thì lo thoát nước, đừng trồng chỗ đọng nước. Nếu farm có cây ăn trái con như bơ, mít, nhà vườn có thể cho bé phụ trồng, nhưng đào hố to và bón lót là việc người lớn.
Có gia đình quay lại farm năm sau và tìm được cây bé trồng. Không phải nơi nào cũng giữ được, nhưng nếu chủ farm đồng ý, chụp một tấm ảnh cây và vị trí, hẹn lần sau ghé xem.
Chăm cây con trong mấy ngày ở farm: tưới, che và kiên nhẫn
Sau khi gieo, việc của bé mỗi sáng là kiểm khay: đất còn ẩm không, có mầm nào nhú chưa. Dạy bé chạm đầu ngón tay vào mặt đất: còn ẩm thì không tưới, khô thì tưới nhẹ. Tưới quá nhiều làm hạt thối, tưới mạnh làm hạt trôi. Bài học về vừa đủ này khó dạy bằng lời nhưng dễ dạy bằng một khay hạt.
Ở vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, nắng giữa trưa mùa khô gắt, mùa mưa lại có những trận mưa to bất chợt. Khay ươm cần chỗ có mái che, như hiên nhà, giàn lưới, dưới tán cây thưa. Đêm se lạnh, hạt nảy mầm chậm hơn vài ngày so với đồng bằng; báo trước cho bé để bé không thất vọng.
Nếu sau hai ba ngày chưa thấy gì, cùng bé đào nhẹ một hạt lên xem: hạt đã trương nước chưa, đã nứt vỏ, đã có rễ trắng nhú chưa. Đó là cách cho bé thấy cây đang sống dưới đất dù mặt đất chưa có gì. Đừng đào cả khay; một hạt là đủ để thấy.
Khi mầm nhú, chỉ cho bé hai lá mầm đầu tiên khác với lá thật mọc sau. Cây đậu mọc cong như cái móc rồi mới thẳng lên. Cây hướng về phía ánh sáng: xoay khay một vòng, hôm sau thấy cây nghiêng về phía khác. Những quan sát nhỏ ấy là bài sinh học đầu tiên của bé.
Nhật ký cây mọc: trẻ ghi gì mỗi ngày?
Một cuốn sổ trắng nhỏ, bút chì, bút màu là đủ. Bé chưa biết viết thì vẽ, người lớn ghi giúp lời bé kể. Mỗi ngày một trang:
- Ngày thứ mấy kể từ khi gieo.
- Thời tiết hôm nay: nắng, mây, mưa, sương; sáng có lạnh không.
- Hôm nay bé làm gì cho cây: tưới, che, xoay khay.
- Đất ẩm hay khô khi chạm tay.
- Có mầm chưa, bao nhiêu mầm, cao chừng nào so với một đốt ngón tay của bé.
- Vẽ cây hôm nay; mỗi ngày vẽ một hình để so sánh.
- Một điều bé thắc mắc, như vì sao cây nghiêng, vì sao lá vàng.
Nhật ký không cần đẹp, không cần đúng. Nó giúp bé nhìn kỹ hơn, và khi về nhà, bé còn một thứ để mở ra kể với ông bà, bạn bè. Không chấm điểm nhật ký, không so với nhật ký của anh chị.
Bé lớn có thể đo bằng thước, ghi chiều cao từng cây, đếm tỉ lệ hạt nảy mầm trên số hạt đã gieo. Đó là cách làm quen với số liệu thật mà không cần bài tập.
Cây lớn trong vườn mọc chậm: cho trẻ theo dõi một cành cà phê
Cây cà phê vối, hồ tiêu, sầu riêng, bơ quanh nhà ở farm thay đổi chậm, vài ngày khó thấy gì khác. Nhưng trẻ vẫn quan sát được nếu biết nhìn vào chi tiết. Nhờ chủ farm chỉ một cành cà phê gần lối đi, buộc một sợi len màu lên cành, mỗi sáng bé tới xem cùng một cành ấy.
Tuỳ mùa, cành ấy có thể đang ra nụ, nở hoa trắng thơm, mang chùm quả xanh nhỏ, hoặc chùm quả chín đỏ. Bé đếm số quả trong một chùm, xem quả đổi màu từ xanh sang vàng sang đỏ, sờ lá non mềm và lá già cứng. Ngày cuối, so ảnh chụp ngày đầu với ngày cuối, đôi khi thấy được vài quả đã chín thêm.
Với cây ăn trái, bé có thể đo vòng một quả bơ hay quả mít non bằng sợi dây mỗi ngày; thay đổi rất nhỏ nhưng trẻ lớn thích việc đo. Đó là cách giới thiệu ý tưởng cây lâu năm sống theo nhịp năm, khác với cây rau sống theo nhịp tuần. Đừng để bé hái, bẻ cành hay rung cây; đó là tài sản và mùa màng của nhà vườn.
Mang một chậu cây về nhà mà không chết dọc đường
Phần khó nhất của trồng cây ở farm là đưa cây về. Đường từ Tà Đùng về thành phố dài, xe đóng kín, cây con mới nảy mầm rất mỏng manh. Vài cách giúp cây sống sót: chọn chậu nhỏ có đáy kín hoặc đặt trong túi giữ ẩm, tưới vừa ẩm trước khi đi chứ không tưới đẫm, đặt chậu ở chỗ không bị đè, không bị nắng chiếu trực tiếp qua kính xe, không để trong cốp nóng.
Cây con mới hai lá mầm dễ gãy. Có thể chụp một chiếc cốc nhựa trong đục vài lỗ lên chậu để làm lồng che. Nếu đi đường dài nhiều giờ, mở lồng khi dừng nghỉ cho cây thở.
Về tới nhà, đặt chậu ở chỗ sáng nhưng không nắng gắt vài ngày đầu, cho cây quen chỗ mới. Đất vườn mang về có thể khô cứng nhanh; xới nhẹ mặt chậu, tưới đều. Nếu cây là rau ăn lá như cải, rau muống, vài tuần sau bé có thể tự hái một bữa nhỏ.
Ở nhà, giữ nhật ký cây tiếp thêm vài tuần. Trang đầu là ngày gieo ở farm, những trang sau là ban công nhà mình. Cuốn sổ nối hai nơi lại, và mỗi lần bé tưới cây là một lần nhớ tới khu vườn bên hồ.
Lưu ý: không mang cây con, đất, hạt giống của farm về nhà khi chưa hỏi chủ nhà. Đó là tài sản của họ; xin trước, phần lớn nhà vườn vui lòng cho.
Khi cây không mọc, hoặc chết: cũng là một bài học
Không phải hạt nào cũng nảy mầm, không phải cây con nào cũng sống. Hạt cũ, đất quá ướt, nắng quá gắt, kiến tha hạt, gà bới khay, mưa to làm trôi, có rất nhiều lý do. Trẻ trồng cây lần đầu thường buồn khi khay của mình trống trơn trong khi khay của người khác đã có mầm.
Người lớn không cần giấu hay thay lén cây khác vào. Cùng bé tìm lý do: đào lên xem hạt ra sao, nhớ lại mình đã tưới thế nào, khay đặt ở đâu. Hỏi chủ farm, người làm vườn có kinh nghiệm thường đoán ra ngay. Rồi gieo lại. Người làm vườn thật cũng gieo dặm, trồng lại suốt; đó là một phần của nghề.
Có những thứ ngoài tầm tay: gà bới tung khay khi người lớn quên đậy, chuột ăn hạt bí trong đêm, sên ăn mầm cải. Kể cho bé nghe rằng người làm vườn ở Tà Đùng cũng phải lo những chuyện ấy mỗi mùa, và họ nghĩ cách: che lưới, đặt khay lên cao, gieo dư ra một ít.
Bài học này có giá trị không kém cây mọc tốt: việc không thành không có nghĩa là mình kém, chỉ là cần tìm cách khác. Trẻ được trải qua thất bại nhỏ trong vòng tay an toàn của gia đình sẽ quen với chuyện thử lại.
Câu hỏi thường gặp
Hạt gì nảy mầm nhanh nhất cho trẻ xem?
Đậu xanh thường nhanh nhất, ngâm qua đêm rồi gieo có thể thấy rễ, mầm sau một đến ba ngày trong điều kiện ấm và đủ ẩm. Cải và rau muống cũng nhanh. Ở vùng đồi đêm se lạnh, hạt có thể chậm hơn đồng bằng vài ngày.
Có nên dùng đất đỏ ở vườn để gieo hạt không?
Dùng được, nhưng đất đỏ bazan để nguyên dễ đóng cứng khi khô. Trộn thêm phân hoai, xơ dừa hoặc trấu cho tơi, giữ ẩm đều. Hỏi chủ farm, nhiều nhà vườn có sẵn giá thể ươm cây con.
Trẻ mấy tuổi thì tự gieo hạt được?
Từ khoảng ba tuổi bé đã thả được hạt to như đậu, bí vào lỗ có sẵn. Từ năm sáu tuổi bé làm được gần trọn các bước với người lớn bên cạnh. Bé lớn có thể tự chăm, tự ghi nhật ký cả kỳ ở.
Mang cây từ Tà Đùng về thành phố có sống được không?
Được, nếu cây nhỏ, chậu nhỏ, giữ ẩm vừa, tránh nắng chiếu trực tiếp và nóng trong xe. Cây con mới hai lá mầm rất dễ gãy, nên che bằng cốc nhựa trong có lỗ thoáng. Về nhà để chỗ sáng dịu vài ngày.
Có nên để trẻ bón phân cho cây không?
Trẻ lớn có thể rắc phân hữu cơ đã hoai quanh gốc dưới hướng dẫn, đeo găng và rửa tay sau đó. Không cho trẻ đụng phân hoá học, phân tươi chưa ủ hay thuốc bảo vệ thực vật. Với khay ươm, đất trộn sẵn phân hoai là đủ, không cần bón thêm.
Cây không mọc thì nói gì với bé?
Nói thật rằng hạt không nảy mầm và cùng bé tìm lý do: đất ướt quá, hạt cũ, kiến tha hay gà bới. Rồi gieo lại. Đừng thay lén cây khác; bé học được nhiều hơn từ việc thử lại.