Trong vườn đồi quanh hồ Tà Đùng, trẻ dễ gặp ong, kiến, sâu róm, rết, muỗi và đôi khi rắn; cách phòng tốt nhất là đi giày kín, mặc dài tay, không thò tay vào chỗ mình không nhìn thấy, và dạy bé đứng yên rồi lùi ra khi gặp con vật lạ. Phần lớn vết đốt chỉ gây đau, sưng tại chỗ; điều cần biết là những dấu hiệu nguy hiểm phải đi cơ sở y tế ngay.
Vườn cà phê ra hoa thu hút ong; mùa mưa sâu bọ sinh sôi; đống củi, đống lá mục, bụi rậm là chỗ rết, bọ cạp, rắn trú. Đây là chuyện tự nhiên của một khu vườn sống, không phải lý do để sợ. Biết trước giúp cả nhà bình tĩnh khi gặp.
Bài này không thay lời khuyên của nhân viên y tế. Nó đi qua cách nhận biết, phòng tránh, và những nguyên tắc sơ cứu thường được nhắc tới, để gia đình biết việc nên làm và không nên làm trong vài phút đầu.
Vì sao vườn có nhiều côn trùng hơn và đó là chuyện tốt?
Một khu vườn có nhiều côn trùng là khu vườn còn sống: ong thụ phấn cho hoa cà phê, cây ăn trái; bọ rùa, kiến, nhện ăn sâu hại; giun làm tơi đất. Vườn trồng xen nhiều tầng cây, có lá che phủ gốc, có ao nước, thì côn trùng càng nhiều. Trẻ ở farm có dịp thấy chuỗi sống ấy tận mắt.
Mặt khác, khách từ thành phố ít quen với côn trùng nên dễ hoảng. Một con ong bay quanh đầu khiến bé vung tay xua, và chính cái vung tay ấy làm ong đốt. Một con sâu róm trên lá khiến bé tò mò sờ vào. Trẻ cần được dạy trước khi gặp, không phải sau khi bị đốt.
Ở vườn cà phê, mùa hoa nở trắng là mùa ong về đông nhất. Lối đi giữa các hàng cà phê lúc ấy rộn tiếng ong. Ong đang lấy mật ít khi đốt người nếu không bị chạm vào, nhưng trẻ đi lách qua cành hoa dễ quệt phải.
Nói với trẻ bằng giọng bình thường: côn trùng có nhà của nó trong vườn, mình là khách; mình để yên thì đa số con cũng để yên mình. Tránh truyền nỗi sợ của người lớn sang trẻ. Trẻ thấy bố mẹ hét lên khi thấy con nhện sẽ học cách hét lên khi thấy con nhện.
Con gì hay gặp, nhận biết và phòng thế nào
Bảng gợi ý chung. Tên loài cụ thể ở từng vườn nên hỏi chủ nhà, người biết rõ nhất trong vườn mình có gì.
| Con vật | Hay gặp ở đâu, khi nào | Phòng thế nào |
|---|---|---|
| Ong mật, ong vò vẽ | Hoa cà phê, hoa cây ăn trái, tổ trên cây, mái hiên, bụi rậm | Không chọc tổ, không vung tay xua, không mặc đồ quá sặc sỡ, không xịt nước hoa |
| Kiến | Gốc cây, lối đi, quanh đồ ăn rơi vãi | Đi giày, không ngồi bệt lên tổ kiến, dọn đồ ăn |
| Sâu róm | Mặt dưới lá cây, nhất là mùa mưa | Không sờ sâu, không cọ người vào tán lá; mặc dài tay |
| Rết, bọ cạp | Dưới đá, đống củi, lá mục, trong giày để ngoài trời | Không lật đá, củi bằng tay không; giũ giày trước khi đi |
| Muỗi | Gần ao, chỗ nước đọng, chiều tối | Áo dài tay, thuốc chống muỗi hợp tuổi, ngủ màn |
| Rắn | Bụi rậm, đống củi, cỏ cao, gần nước, đêm mùa mưa | Đi giày cao cổ, cầm đèn ban đêm, đi trên lối dọn sạch, không thò tay vào hốc |
Vắt, đỉa có thể có ở lối gần suối, rừng vào mùa mưa. Nếu bị vắt bám, gỡ nhẹ, không giật mạnh, rửa sạch và sát khuẩn chỗ cắn.
Muỗi là con vật nhỏ nhưng đáng lo nhất về lâu dài vì có thể truyền bệnh như sốt xuất huyết, và vùng rừng núi Tây Nguyên từng có sốt rét. Tình hình dịch bệnh thay đổi theo năm; trước chuyến đi có thể xem thông tin của ngành y tế địa phương. Sau chuyến đi, nếu trẻ sốt, nhất là sốt cao kéo dài, đi khám và kể cho bác sĩ biết gia đình vừa ở vùng đồi, vùng hồ.
Ong đốt: việc làm ngay và dấu hiệu cần đi cấp cứu
Khi trẻ bị ong đốt, đưa trẻ ra xa chỗ có ong, tránh bị đốt thêm. Nếu ngòi còn cắm trên da, gạt ngòi ra bằng mép thẻ cứng hoặc móng tay, tránh bóp ngòi. Rửa chỗ đốt bằng xà phòng và nước, chườm lạnh qua khăn để giảm sưng đau. Phản ứng tại chỗ như đỏ, sưng, đau, ngứa thường giảm dần sau vài giờ đến một hai ngày.
Phản ứng nguy hiểm là dị ứng toàn thân, có thể xuất hiện rất nhanh: khó thở, khò khè, sưng môi, lưỡi, mặt, nổi mề đay khắp người, chóng mặt, ngất, nôn nhiều. Với các dấu hiệu này, gọi cấp cứu và đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay, không chờ xem có đỡ không. Trẻ đã từng dị ứng nặng với ong đốt nên có kế hoạch riêng do bác sĩ hướng dẫn trước chuyến đi.
Bị nhiều vết đốt một lúc, như khi lỡ chọc vào tổ ong vò vẽ, là tình huống nguy hiểm kể cả khi trẻ không dị ứng, vì lượng nọc lớn. Chạy ra xa khỏi tổ, che mặt, rồi đưa trẻ tới cơ sở y tế. Đây là lý do luật "không chọc tổ, không ném đá vào tổ" phải nói rõ với trẻ lớn hay nghịch.
Sâu róm, kiến, rết: chuyện nhỏ nhưng khó chịu
Lông sâu róm chạm vào da gây ngứa, rát, nổi mẩn. Không gãi, không chà xát. Dán băng dính lên vùng da rồi bóc ra để gỡ lông, rửa bằng xà phòng và nước. Thay quần áo đã chạm sâu và giặt riêng. Nếu lông dính vào mắt, rửa mắt bằng nhiều nước sạch và đưa trẻ đi khám mắt. Mùa mưa là mùa sâu nhiều; dặn trẻ không chui qua tán lá thấp.
Kiến đốt thường gây ngứa, rát, nổi nốt. Rửa xà phòng, chườm mát. Với trẻ nhỏ ngồi bệt xuống đất, người lớn nhìn chỗ trước khi cho ngồi. Nếu trẻ bị nhiều vết đốt và có dấu hiệu dị ứng toàn thân như với ong, đi cấp cứu.
Rết, bọ cạp cắn đau nhói, sưng đỏ. Rửa sạch, chườm lạnh, theo dõi; đau nhiều, sưng lan, trẻ mệt, nôn thì đi cơ sở y tế. Cách phòng hiệu quả nhất: giũ giày, quần áo để ngoài hiên trước khi mặc, không cho trẻ lật đá, đống củi bằng tay không. Dạy bé dùng que nếu muốn xem dưới hòn đá, và lùi ra khi thấy con gì đó chạy ra.
Rắn: phòng là chính, gặp thì đứng yên và lùi
Vùng đồi và rừng quanh hồ có rắn, như mọi vùng nông thôn Việt Nam. Rắn thường tránh người; phần lớn vết cắn xảy ra khi người giẫm phải, thò tay vào chỗ rắn nằm, hoặc cố bắt, đánh rắn. Ban đêm mùa mưa, rắn ra kiếm ăn nhiều hơn quanh ao, chuồng gà, đống củi.
Phòng rắn cho trẻ: đi giày kín, tốt nhất là ủng hoặc giày cao cổ khi đi trong cỏ, vườn rậm; đi trên lối đã dọn; ban đêm cầm đèn và soi đường; không thò tay vào hốc cây, bụi rậm, đống củi; không đi chân đất trong vườn. Dặn bé: thấy rắn thì đứng yên, rồi lùi chậm ra xa, gọi người lớn; không ném đá, không cầm que khều.
Nếu bị rắn cắn, nguyên tắc sơ cứu thường được ngành y tế nhắc là: giữ trẻ bình tĩnh, nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn, vòng, giày chật ở chi đó trước khi sưng, và đưa ngay tới cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá, không chườm đá, không buộc garô. Băng ép, nẹp bất động chỉ làm khi người làm đã được học đúng cách. Cố nhớ hình dạng, màu con rắn hoặc chụp ảnh nếu làm được từ khoảng cách an toàn, nhưng đừng mất thời gian đuổi bắt rắn.
Ban đêm trong vườn: đèn, giày và lối đi
Đêm ở farm quanh hồ tối hơn hẳn phố thị, và đó là giờ nhiều con vật nhỏ ra kiếm ăn: ếch nhái quanh ao, rết bò trên nền, rắn tìm chuột quanh kho, chuồng gà. Trẻ lại hay muốn ra sân ngắm sao, đi vệ sinh ở nhà tắm tách riêng, hoặc chạy ra xem đom đóm. Đi ban đêm không có gì sai, chỉ cần đủ ba thứ: đèn, giày và lối quen.
Mỗi người, kể cả trẻ, cầm một đèn pin hoặc đeo đèn đội đầu; soi xuống đường trước khi bước. Đi giày kín, không đi dép lê, chân đất. Chỉ đi trên lối đã đi ban ngày, không tắt qua vườn hay bãi cỏ. Trẻ nhỏ đi giữa hai người lớn hoặc được nắm tay. Nếu nhà vệ sinh nằm ngoài nhà ở, người lớn đi cùng bé, đứng chờ bên ngoài.
Trước khi ngủ, kiểm giường, chăn, giày để trong phòng, đóng cửa lưới. Sáng ra giũ giày trước khi đi. Những thói quen nhỏ này tốn vài giây mà giúp tránh phần lớn chuyện khó chịu với côn trùng.
Mặc gì, mang gì để trẻ ra vườn an toàn với côn trùng
Phần lớn cách phòng nằm ở quần áo và thói quen:
- Giày kín mũi hoặc ủng, tất dài; không đi dép lê, chân đất ra vườn.
- Quần dài, áo dài tay mỏng, màu trơn nhạt; nhét ống quần vào tất khi đi chỗ cỏ cao.
- Mũ để che đầu, cổ khi đi dưới tán cây.
- Thuốc chống côn trùng phù hợp độ tuổi, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì, người lớn bôi cho trẻ, tránh mắt, miệng, tay trẻ nhỏ.
- Màn ngủ nếu phòng không có lưới chống muỗi.
- Đèn pin hoặc đèn đội đầu cho mỗi người khi đi ban đêm.
- Túi thuốc có băng dính, nhíp, xà phòng, khăn sạch, túi chườm lạnh hoặc túi đá; thuốc dị ứng nếu bác sĩ đã kê cho bé.
Trước khi lên đường, ghi sẵn cách liên hệ cấp cứu và hỏi chủ farm đường tới trạm y tế xã. Ở vùng đồi xa, chuẩn bị trước giúp những phút đầu không rối.
Biến nỗi sợ côn trùng thành tò mò
Khi đã có luật an toàn, côn trùng trong vườn là kho đề tài cho trẻ quan sát. Ngồi xem đàn kiến khiêng mẩu bánh về tổ, đếm xem có bao nhiêu con ong ghé một chùm hoa cà phê, tìm bọ rùa trên lá rau, xem sâu ăn lá rồi đoán sâu sẽ thành con gì. Một chiếc kính lúp nhỏ là đồ chơi rất đáng mang theo.
Quy tắc khi quan sát: nhìn bằng mắt, không bắt bằng tay. Nếu muốn xem gần một con bọ, dùng lọ trong có nắp, người lớn hứng giúp, xem xong thả lại đúng chỗ. Không giết côn trùng để chơi. Trẻ học rằng mỗi con vật nhỏ đều có việc trong khu vườn.
Buổi tối mùa mưa, nếu farm ít đèn, có thể có đom đóm lập loè ở mép vườn, bụi cây gần nước. Tắt đèn hiên, ngồi yên một lúc cùng trẻ là đủ để thấy. Không bắt đom đóm bỏ lọ; xem rồi để chúng bay. Tiếng ếch nhái sau mưa cũng là thứ trẻ thành phố hiếm khi nghe; đoán xem tiếng kêu từ phía nào, gần hay xa, là một trò chơi đêm không cần gì cả.
Với trẻ đã có trải nghiệm bị đốt và sợ hãi, đừng ép. Bắt đầu từ côn trùng không đốt như bướm, bọ rùa, chuồn chuồn, xem từ xa. Khen bé khi bé đứng yên được lúc con ong bay qua. Nỗi sợ giảm dần khi bé thấy mình biết cách xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị ong đốt bao lâu thì hết sưng?
Sưng, đỏ, đau tại chỗ thường giảm trong vài giờ đến một hai ngày. Nếu sưng lan rộng nhiều, kéo dài, hoặc có dấu hiệu khó thở, sưng mặt môi, nổi mề đay toàn thân, chóng mặt, đưa trẻ đi cấp cứu ngay.
Có nên bôi vôi, bôi dầu gió khi trẻ bị ong đốt không?
Không nên tự bôi các thứ không rõ tác dụng lên vết đốt, nhất là da trẻ nhỏ. Rửa sạch, chườm lạnh là đủ với phản ứng tại chỗ. Nếu cần thuốc, hỏi nhân viên y tế hoặc dược sĩ để được hướng dẫn hợp tuổi.
Làm sao biết rắn cắn có độc hay không?
Người không chuyên không phân biệt chắc được. Mọi vết rắn cắn đều nên coi là nguy hiểm và đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay. Giữ trẻ nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, không rạch, không hút, không buộc garô.
Thuốc chống muỗi nào dùng được cho trẻ nhỏ?
Mỗi sản phẩm ghi độ tuổi được dùng trên bao bì; đọc kỹ và làm theo. Với trẻ rất nhỏ, ưu tiên quần áo dài, màn ngủ, lưới cửa. Nếu không chắc sản phẩm nào hợp, hỏi bác sĩ nhi hoặc dược sĩ trước chuyến đi.
Mùa nào ở Tà Đùng có nhiều côn trùng hơn?
Mùa mưa thường nhiều muỗi, sâu, ếch nhái, vắt ở chỗ ẩm. Mùa cà phê ra hoa, ong tới vườn nhiều. Mùa nào cũng có côn trùng, chỉ khác loài và mật độ; hỏi chủ farm trước khi đi để chuẩn bị quần áo phù hợp.
Có nên dùng nhang muỗi trong phòng có trẻ nhỏ?
Khói trong phòng kín không tốt cho đường thở của trẻ. Ưu tiên màn ngủ, lưới cửa, quạt và thuốc bôi phù hợp tuổi. Nếu dùng sản phẩm đuổi muỗi trong phòng, đọc hướng dẫn, để phòng thông thoáng và đặt xa tầm tay trẻ.