Ở farmstay quanh hồ Tà Đùng, ong mật xuất hiện nhiều nhất vào mùa hoa cà phê, thường rơi vào mấy tháng đầu năm sau các đợt tưới: hoa trắng nở đồng loạt, thơm ngọt cả vườn, và ong làm việc từ sáng sớm tới chiều. Ong mật hiền nếu không bị đập hay bị chắn lối bay trước cửa thùng; phần lớn vết đốt xảy ra khi người hoảng và khua tay.
Nhiều vườn cà phê ở cao nguyên có thùng ong của chính nhà hoặc cho người nuôi ong đặt nhờ thùng trong mùa hoa. Ong thụ phấn cho cà phê và cây ăn trái, đổi lại người nuôi lấy mật. Khách ở vào mùa này sẽ nghe tiếng ong từ lúc trời hửng, ở gần như mọi hàng cà phê đang trổ hoa.
Bài này giúp bạn ở cạnh ong cho yên: vì sao vườn cần ong, đi lại quanh thùng ong thế nào, phân biệt ong mật với ong vò vẽ, ong bắp cày, việc cần làm ngay khi bị đốt, và dấu hiệu phải đi cấp cứu.
Vì sao mùa hoa cà phê lại là mùa của ong?
Cà phê vối, loại cây chính ở vùng đồi Tà Đùng, cần hoa của cây này thụ phấn với cây khác mới đậu quả tốt. Gió mang được một phần phấn, nhưng ong và côn trùng mang thêm phần rất đáng kể. Vì thế nhiều nhà vườn mừng khi thấy ong tới, và người nuôi ong thì chờ mùa hoa cà phê để chở thùng lên đặt.
Hoa cà phê vối nở đồng loạt trong vài ngày sau khi được tưới hoặc gặp mưa đầu mùa trên nền khô hạn. Cả sườn đồi phủ trắng, mùi thơm ngọt lan rất xa, nhất là sáng sớm và chiều. Đợt hoa thường ngắn, vài ngày là tàn, rồi có thể có đợt sau theo lần tưới tiếp. Nếu bạn may mắn đặt farmstay trúng đợt hoa, hãy dậy sớm đi một vòng: tiếng ong nghe như tiếng máy chạy nhỏ phủ cả vườn.
Ngoài cà phê, ong còn kiếm mật ở hoa bơ, hoa sầu riêng (nở đêm, côn trùng đêm và dơi góp phần lớn), hoa cây che bóng, hoa cỏ dại ven bờ rào. Vườn trồng xen nhiều cây nên có hoa rải rác gần như quanh năm, đủ nuôi những đàn ong nhà đặt cố định.
Điều đáng nhớ: phun thuốc trong mùa hoa có thể làm chết ong. Nhiều nhà vườn và người nuôi ong thoả thuận với nhau tránh phun khi hoa đang nở. Đây là một chi tiết nhỏ cho thấy vườn và ong nương nhau thế nào.
Đi lại quanh thùng ong thế nào cho an toàn?
Thùng ong thường đặt ở góc vườn, dưới bóng cây, cửa thùng quay về hướng nắng sớm. Ong ra vào theo một "đường bay" khá cố định trước cửa thùng. Phần lớn rắc rối xảy ra khi người đứng chắn đúng đường ấy.
- Hỏi chủ nhà thùng ong đặt ở đâu ngay ngày đầu, và chọn lối đi vòng phía sau hoặc bên hông thùng.
- Giữ khoảng cách vài chục bước với dãy thùng; không đứng trước cửa thùng để chụp ảnh, quay phim.
- Không gõ, không đá, không ngồi lên thùng ong, không dựng xe máy sát thùng. Tiếng động và rung là thứ ong ghét nhất.
- Tránh xịt nước hoa, dầu thơm nồng khi đi vào khu thùng ong; mặc màu sáng, trơn hơn màu tối, áo lông.
- Không mang đồ ngọt, nước ngọt mở nắp ra gần thùng. Ong bị hút tới miệng lon, và vết đốt trong miệng, họng rất nguy hiểm.
- Nếu một vài con ong bay quanh đầu, đứng yên hoặc đi chậm ra xa, đừng khua tay đập. Ong mật thường bỏ đi khi bạn không còn là mối đe doạ.
- Nếu ong kéo tới nhiều, bám đuổi, đi nhanh ra xa theo đường thẳng, che mặt và vào trong nhà, xe. Không nhảy xuống ao.
Mở thùng lấy mật là việc của người nuôi ong với đồ bảo hộ, mũ lưới, bình khói. Nếu được mời xem, đứng ở khoảng cách người nuôi ong chỉ và mặc đồ họ đưa.
Ong mật, ong vò vẽ, ong bắp cày khác nhau thế nào?
Ở vườn đồi vùng cao, bạn có thể gặp cả ong mật lẫn các loài ong có độc lực mạnh hơn. Phân biệt sơ bộ giúp biết khi nào chỉ cần tránh, khi nào phải báo chủ nhà ngay.
| Loài | Nhận dạng sơ bộ | Tổ thường ở đâu | Mức nguy hiểm |
|---|---|---|---|
| Ong mật | Thân nhỏ, có lông tơ, màu nâu vàng; bay quanh hoa | Thùng ong, hốc cây, hốc đá | Đốt một lần rồi để lại ngòi; ít hung nếu không bị phá tổ |
| Ong vò vẽ | Thân thon, eo nhỏ, vàng đen rõ, ít lông | Tổ giấy treo dưới mái hiên, cành cây | Đốt nhiều lần, hung khi tổ bị động |
| Ong bắp cày, ong đất | Thân to, có loài to cỡ đốt ngón tay, bay nặng | Tổ lớn trong bụi rậm, hốc đất, trên cây cao | Rất nguy hiểm khi bị đốt nhiều; cả đàn có thể đuổi xa |
| Ong bầu, ong đục gỗ | Thân to tròn, đen bóng hoặc có lông vàng | Đục lỗ trong gỗ khô, tre | Ít đốt người, nhưng tránh bắt bằng tay |
Nếu thấy tổ ong lạ trên mái hiên phòng ở, gốc cây trên lối đi, hay ong bay ra vào một lỗ dưới đất, đừng tự chọc, đốt hay xịt thuốc. Báo chủ nhà; họ sẽ khoanh vùng hoặc nhờ người có kinh nghiệm xử lý.
Bị ong đốt: làm gì trong vài phút đầu?
Phần lớn vết ong mật đốt chỉ gây đau, sưng đỏ tại chỗ và tự đỡ sau một hai ngày. Các bước sơ cứu thường được khuyến cáo:
- Rời khỏi khu có ong ngay, đi ra xa vài chục bước, để ong không đốt tiếp.
- Nếu là ong mật, tìm ngòi đốt còn cắm trên da và gạt nó ra bằng mép thẻ cứng hoặc móng tay, gạt ngang. Làm càng sớm càng tốt vì túi nọc còn bơm tiếp; tránh bóp mạnh túi nọc.
- Rửa chỗ bị đốt bằng nước sạch và xà phòng.
- Chườm lạnh bằng khăn bọc đá hoặc nước mát khoảng mười đến hai mươi phút để giảm sưng đau.
- Tháo nhẫn, vòng tay, đồng hồ nếu bị đốt ở tay, vì tay có thể sưng to.
- Theo dõi người bị đốt trong vài giờ sau, đặc biệt người chưa từng bị đốt hoặc có tiền sử dị ứng.
Không đắp đất, bôi dầu nóng, bôi vôi hay các thứ truyền miệng lên vết đốt. Không tự uống thuốc lạ. Nếu bạn có thuốc dị ứng được bác sĩ kê từ trước, dùng theo đúng chỉ định đã được dặn.
Khi nào bị ong đốt phải đi cấp cứu ngay?
Dấu hiệu dị ứng toàn thân. Khó thở, thở rít, khàn tiếng, sưng môi, lưỡi, mí mắt, nổi mẩn ngứa lan khắp người, chóng mặt, choáng, ngất, nôn nhiều. Đây có thể là sốc phản vệ, cần đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, gọi cấp cứu nếu được.
Bị đốt nhiều nốt. Bị đàn ong vò vẽ, ong bắp cày tấn công, hoặc bị hàng chục vết ong mật, kể cả khi lúc đầu thấy khoẻ. Nọc nhiều có thể ảnh hưởng tới thận, máu và các cơ quan khác sau vài giờ hoặc vài ngày.
Bị đốt ở miệng, họng, mắt. Sưng trong họng có thể làm tắc đường thở. Bị đốt vào mắt cần được khám mắt.
Trẻ nhỏ, người già, người có bệnh tim, phổi. Ngưỡng an toàn thấp hơn. Đưa đi khám sớm thay vì chờ xem.
Ở xa phố. Farmstay quanh hồ Tà Đùng thường cách cơ sở y tế lớn một quãng đường đồi. Nếu bạn hoặc người đi cùng từng dị ứng nặng với ong, hãy hỏi bác sĩ trước chuyến đi về thuốc cần mang theo, báo chủ farm, và tránh đặt chỗ đúng mùa hoa cà phê.
Mật ong ở farmstay: xem, nếm, và những điều nên biết
Nếu farm có nuôi ong, có thể chủ nhà sẽ mời bạn nếm mật ngay từ bánh tổ vừa cắt. Mật mùa hoa cà phê thường có màu sẫm, mùi thơm đặc trưng, vị ngọt hơi gắt. Mật từ hoa khác như hoa nhãn, hoa rừng, hoa cây ăn trái có màu và vị khác. Mật không cần "thơm như mật mua ngoài chợ" mới là mật thật; mỗi mùa mỗi khác.
Mật ong không dành cho trẻ dưới một tuổi. Các cơ quan y tế khuyến cáo điều này vì mật có thể chứa bào tử của một loại vi khuẩn gây ngộ độc ở trẻ sơ sinh. Người lớn khoẻ ăn mật bình thường không có vấn đề này.
Xem lấy mật là trải nghiệm thú vị nhưng không phải lúc nào cũng có: người nuôi ong chọn ngày, chọn giờ, chọn thùng theo mùa hoa và độ đầy của cầu mật. Đừng ép chủ nhà mở thùng cho khách xem. Và nếu muốn mua mật mang về, đó là chuyện riêng giữa bạn với chủ nhà, không thuộc việc ở farm.
Một buổi sáng mùa hoa cà phê ở farm: nên làm gì?
Nếu bạn ở đúng đợt hoa, đừng ngủ nướng. Hoa cà phê thường thơm nhất từ lúc trời hửng tới giữa buổi, khi sương còn đọng và gió chưa lên. Đi một vòng theo lối chính giữa các hàng cà phê, đi chậm, tay để thấp. Bạn sẽ thấy ong mật bò trong từng chùm hoa, những con ong nhỏ hơn, ruồi hoa, bướm cũng đến kiếm mật. Không cần chạm vào cành, chỉ đứng nhìn một chùm hoa vài phút đã thấy bao nhiêu khách tới thăm nó.
Muốn chụp ảnh ong trên hoa, dùng chế độ chụp gần, đứng yên, chờ ong tự bò vào khung. Đừng rung cành để ong bay lên cho đẹp ảnh; ong bị rung liên tục sẽ khó chịu, và hoa rụng sớm thì vườn mất trái. Nếu vườn có người đang tưới cho đợt hoa sau, hỏi trước khi đi vào khu đang tưới; ống nước, vòi phun, đất trơn đều là chuyện cần để ý.
Buổi trưa, khi nắng lên, ong vẫn làm việc nhưng hoa đã bớt thơm. Đó là lúc ngồi hiên nghe tiếng ong từ xa. Chiều muộn ong về thùng; tiếng vo ve trước cửa thùng to hơn lúc nào hết. Đừng đi ngang trước dãy thùng vào giờ này. Đợt hoa tàn sau vài ngày, cánh hoa rụng trắng gốc cây, và vườn trở lại yên như cũ.
Ong làm tổ trong vườn: nhận ra để tránh khi làm việc vườn
Khách phụ việc vườn như làm cỏ, cắt lá, hái trái đôi khi đụng phải tổ ong mà không biết. Tổ ong vò vẽ thường là khối giấy xám treo dưới mái hiên, dưới lá chuối khô, trong bụi tiêu rậm. Một số loài ong đất làm tổ trong hốc đất ven bờ rào, chỉ thấy một lỗ nhỏ có ong bay ra vào. Tổ ong bắp cày có thể to và nằm trong bụi rậm hay hốc cây cao.
Trước khi chui vào bụi rậm cắt lá hay phát cỏ, đứng ngoài nhìn vài phút: có con ong nào bay ra vào đều đặn một chỗ không, có tiếng vo ve đặc không. Nếu có, lùi ra, đánh dấu chỗ đó bằng một cành cây cắm xa và báo chủ nhà. Đừng phát cỏ bằng máy ở chỗ nghi có tổ ong đất; rung và tiếng máy là thứ kích cả đàn bay lên.
Mùa khô cuối năm, khi trời hanh và ít hoa, ong vò vẽ hay tìm tới chỗ có đồ ngọt: trái chín rụng, lon nước ngọt, đĩa trái cây trên bàn hiên. Dọn trái rụng quanh nhà khách, đậy đồ ăn, uống nước ngọt bằng cốc có nắp hoặc nhìn kỹ trước khi uống là đủ để tránh phần lớn rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hoa cà phê ở Tà Đùng thường vào tháng mấy?
Thường rơi vào mấy tháng đầu năm, trong mùa khô, sau các đợt tưới hoặc mưa trái mùa. Mỗi vườn nở lệch nhau tuỳ lịch tưới, mỗi đợt hoa chỉ vài ngày. Hỏi chủ farm gần ngày đi để biết vườn đã tưới chưa.
Ở farmstay mùa hoa cà phê có bị ong đốt nhiều không?
Ong mật bận kiếm mật và ít đốt người nếu không bị đập, không bị chắn lối bay trước cửa thùng. Đi lối chủ nhà chỉ, không khua tay, không mang đồ ngọt ra vườn thì nguy cơ thấp.
Vì sao ong mật đốt xong lại chết?
Ngòi ong mật thợ có gai ngược, cắm vào da người thì kẹt lại, khi ong bay đi phần ngòi và túi nọc bị đứt ra. Vì thế ong mật thường chỉ đốt khi thấy tổ bị đe doạ. Ong vò vẽ, ong bắp cày không có ngòi gai nên đốt được nhiều lần.
Bị ong đốt có nên bôi kem đánh răng, vôi hay dầu gió không?
Không có cơ sở chắc chắn cho những cách này, và một số thứ còn gây kích ứng da. Gạt ngòi, rửa sạch, chườm lạnh, theo dõi là đủ với vết đốt đơn lẻ. Có dấu hiệu dị ứng toàn thân thì đi cấp cứu.
Người dị ứng ong có nên đi farmstay mùa hoa không?
Nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi và cân nhắc chọn thời điểm khác. Nếu vẫn đi, mang theo thuốc bác sĩ kê, báo chủ farm, biết đường tới cơ sở y tế gần nhất, và tránh khu đặt thùng ong.
Thấy tổ ong trên mái hiên phòng thì có tự xử lý được không?
Không nên. Chọc hay đốt tổ ong vò vẽ, ong bắp cày có thể khiến cả đàn tấn công. Đóng cửa sổ, tránh khu vực đó và báo chủ farm để họ xử lý hoặc đổi phòng cho bạn.