Quanh một farmstay ở Tà Đùng gần như luôn là rẫy, vườn của nhà khác. Quy tắc gốc rất đơn giản: không hái, không nhặt, không cắt bất cứ thứ gì ở vườn người khác, kể cả trái đã rụng dưới gốc, và không đi vào rẫy khi chưa được chủ cho phép. Với người ở thành phố, ranh giới giữa hai khu vườn trông mờ nhạt; với người làm nông, nó rõ như bức tường nhà.
Vùng hồ Tà Đùng trồng nhiều cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca. Một vụ của mỗi gia đình gắn với từng gốc cây. Trái sầu riêng rụng đêm qua dưới gốc là trái chín đã đợi cả năm; dây tiêu bạn vịn tay đi qua có thể đứt chùm hoa. Hiểu điều ấy, bạn sẽ tự biết phải đi thế nào.
Bài này viết cho những lúc bạn đi bộ ra khỏi khuôn viên farmstay: đi dạo buổi sáng, đi theo lối mòn xuống hồ, ghé chào người hàng xóm đang làm rẫy, và những lúc lỡ gây thiệt hại.
Vì sao trái trên cây, trái dưới gốc ở vườn bên cạnh không phải của chung?
Ở thành phố, trái cây rụng ngoài đường thường bị coi như vô chủ. Ở vùng trồng cây ăn trái, không có chuyện đó. Với sầu riêng, trái chín tự rụng là cách nhiều nhà vườn thu hoạch; người làm vườn đi nhặt trái rụng mỗi sáng sớm, và đó chính là sản phẩm của cả năm chăm bón. Một trái sầu riêng nhặt "giúp" dưới gốc vườn người khác, với chủ vườn là một trái bị lấy đi.
Cà phê và tiêu cũng vậy. Mùa thu hoạch, trái cà phê chín đỏ rụng xuống tấm bạt dưới gốc, hạt tiêu rơi xuống đất đều được nhặt lại. Bơ, mắc ca, mít, chuối đều có chủ. Ngay cả rau dại mọc ven rẫy cũng có thể là thứ nhà ấy để dành. Không có cây trồng nào trên đất vườn là cây hoang. Người ở vùng này nhận ra ngay một khách lạ cầm trái cây không phải của nhà nơi khách ở, và chuyện nhỏ ấy có thể thành chuyện cả thôn biết.
Ngoài chuyện sở hữu, còn chuyện an toàn. Vườn của người khác có thể vừa phun thuốc bảo vệ thực vật, trái trên cây chưa qua thời gian cách ly. Bạn không biết, và người chủ vườn không có lý do gì để báo cho bạn. Ăn trái hái tự do ở vườn lạ là rủi ro cho chính bạn.
Muốn ăn trái cây vườn thì hỏi chủ farmstay nơi bạn ở. Họ biết cây nào hái được, cây nào vừa phun, và nếu vườn nhà không có thì họ biết hỏi hàng xóm cho đúng cách.
Ranh giới vườn ở Tà Đùng thường trông như thế nào?
Hàng cây chắn gió, cây che bóng. Nhiều vườn trồng một hàng cây cao như muồng, keo, bơ, mít dọc ranh đất để chắn gió và đánh dấu ranh. Một hàng cây chạy thẳng giữa hai khu cà phê thường là ranh giới giữa hai nhà.
Hàng rào kẽm gai, cọc bê tông, trụ gỗ. Có nơi rào bằng kẽm gai giăng trên cọc, có nơi chỉ cắm vài cột mốc. Kẽm gai thì rõ, cột mốc lẻ thì khó thấy, nhất là khi cỏ mọc cao.
Mương, rãnh nước, bờ đất. Rãnh thoát nước mưa, mương dẫn nước tưới hoặc một bờ đất đắp thấp cũng hay là ranh giới. Bước qua rãnh là bước sang đất nhà khác.
Đổi loại cây hoặc đổi cách trồng. Khi hàng cà phê đổi sang hàng sầu riêng, hoặc cây cùng loại nhưng khoảng cách trồng, tuổi cây khác hẳn, nhiều khả năng bạn đã sang vườn khác.
Không thấy gì cả. Có những ranh giới không hề có dấu hiệu nhìn thấy được với người lạ. Đó là lý do quy tắc an toàn nhất là: ngoài lối chung, mọi chỗ đều là đất có chủ.
Đi bộ dạo quanh farmstay thế nào cho đúng phép
Đi bộ buổi sáng quanh vùng hồ rất dễ chịu. Để không đi lạc vào rẫy người ta:
- Hỏi chủ farmstay những lối nào là lối chung của thôn, lối nào đi xuống hồ được, đoạn nào nên tránh.
- Đi trên đường đất, đường bê tông, lối mòn rõ ràng; không cắt ngang rẫy cho nhanh.
- Thấy cổng, rào, dây chắn ngang lối thì quay lại, kể cả khi cổng mở.
- Nếu lối mòn dẫn thẳng vào sân nhà hay chòi rẫy, đó không phải lối công cộng; quay lại hoặc chào hỏi xin phép.
- Không vịn vào cây tiêu, cành cà phê, trụ tiêu để đi dốc; chùm hoa, chùm trái dễ gãy.
- Không đi vào khi thấy nhà vườn đang phun thuốc hoặc có máy móc đang chạy.
- Báo người cùng phòng hoặc chủ farmstay bạn đi hướng nào, chừng bao lâu.
Những ngày mưa, lối đất đỏ ven rẫy trơn và có thể sạt mép; đi chậm, tránh đi sát mép taluy hay bờ rãnh vừa bị nước xói.
Đi theo lối chung, bạn vẫn thấy được đủ cảnh vườn đồi và mặt hồ. Cảm giác "khám phá" khi lách vào rẫy lạ không đáng với sự phiền lòng nó gây ra, và với nguy cơ gặp chó giữ vườn.
Lúc nào vườn bên cạnh cần được để yên?
Có những thời điểm trong năm vườn hàng xóm nhạy cảm hơn bình thường. Mùa thu hoạch cà phê, mùa sầu riêng chín rụng, mùa tiêu chín là lúc nhà vườn canh giữ kỹ nhất, vì trái trên cây là cả năm thu nhập. Người lạ đi lại gần rẫy vào mùa này dễ bị nhìn với ánh mắt nghi ngại, dù chỉ là khách đi dạo. Đi đúng lối chung, không dừng lâu bên rào, không soi đèn vào vườn người khác ban đêm.
Mùa phun thuốc và bón phân là thời điểm cần tránh vì sức khoẻ của chính bạn. Nhà vườn phun thuốc thường chọn sáng sớm hoặc chiều mát, khi gió nhẹ. Thấy người đeo bình phun, mùi hoá chất trong không khí, hãy đi xa và đi ngược hướng gió. Trẻ em và người có bệnh hô hấp càng cần tránh xa.
Ngoài ra, những ngày nhà vườn có việc riêng như đám cưới, đám giỗ, đám tang trong thôn, cả xóm có thể bận rộn và tụ họp. Đi ngang qua thì đi nhẹ, không dừng lại chụp ảnh. Hỏi chủ farmstay nếu bạn thấy đông người và không rõ chuyện gì đang diễn ra.
Chó giữ vườn nhà bên
Ở vùng vườn xa, nhiều nhà nuôi chó để giữ rẫy, nhất là mùa trái chín. Chó giữ vườn được nuôi để báo động và đuổi người lạ, chúng không quen khách như chó nhà ở farmstay. Đi ngang qua một rẫy có chó, bạn có thể bị sủa, thậm chí bị đuổi theo một đoạn.
Gặp chó lạ, đứng yên hoặc lùi chậm, không quay lưng bỏ chạy, không nhìn chằm chằm vào mắt chó, không giơ gậy hay ném đá. Nói giọng bình thường, gọi chủ nhà nếu thấy người. Phần lớn chó sẽ dừng ở ranh đất của chúng khi bạn rời khỏi đó. Đi cùng trẻ thì bế hoặc kéo trẻ ra sau lưng người lớn.
Cách tốt nhất là tránh từ đầu: hỏi chủ farmstay những nhà nào quanh đó có chó dữ, đi lối không qua sát rẫy có chó. Nếu chẳng may bị chó cắn, rửa vết thương ngay dưới vòi nước chảy với xà phòng nhiều phút, báo chủ farmstay và đi cơ sở y tế để được tư vấn về tiêm phòng dại. Không tự xử lý bằng các mẹo dân gian rồi để đó.
Chào hỏi người đang làm rẫy
Người làm rẫy quanh hồ phần lớn hiếu khách nếu bạn chào hỏi đúng lúc. Một câu chào từ ngoài lối đi, một nụ cười, hỏi thăm "cà phê năm nay sai không cô" là đủ để bắt đầu. Họ có thể dừng tay nói chuyện vài phút, chỉ cho bạn cây gì, hoặc chỉ đường xuống hồ.
Chọn lúc phù hợp: đừng chặn người đang gánh nặng, đang phun thuốc, đang gấp gom cà phê vì trời sắp mưa. Đứng ở ngoài ranh vườn để nói chuyện, đừng tự bước vào. Nếu được mời vào chòi uống nước, đó là lời mời thật, bạn có thể nhận; nhưng đừng tự ý xin vào vườn chụp ảnh hay xin trái cây.
Vùng Tà Đùng có đồng bào M'Nông, Mạ cùng nhiều dân tộc khác sống xen với người Kinh lên lập nghiệp. Không phải ai cũng thoải mái nói chuyện với người lạ hay được chụp ảnh. Nếu người đối diện không đáp lại nhiều, cứ chào rồi đi tiếp. Việc chụp ảnh người được viết riêng ở bài chụp ảnh của danh mục này.
Một cách bắt chuyện tự nhiên là đi cùng chủ farmstay khi họ sang nhà bên có việc, hoặc nhờ chủ farmstay giới thiệu. Người hàng xóm biết bạn là khách của nhà ai thì cởi mở hơn hẳn so với một người lạ đứng ngoài rào. Sau lần gặp ấy, những buổi sáng đi ngang qua, một cái gật đầu chào nhau đã là đủ để bạn thấy mình không còn là người ngoài trong khu vườn đồi này.
Các tình huống hay gặp và cách xử
Bảng dưới gom những tình huống thường xảy ra khi khách farmstay đi ra ngoài khuôn viên.
| Tình huống | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Thấy trái chín rụng dưới gốc vườn bên | Để nguyên; muốn ăn thì hỏi chủ farmstay | Nhặt mang đi dù chỉ một trái |
| Lối mòn dẫn vào giữa rẫy | Quay lại lối chung hoặc chào hỏi xin phép | Đi tiếp vì không thấy ai |
| Trẻ con muốn hái hoa, bẻ cành ven rẫy | Giải thích là cây có chủ, chỉ chỗ được hái ở farm | Để trẻ hái rồi xin lỗi sau |
| Thấy người đang phun thuốc | Đi xa, tránh hướng gió | Đứng xem, đi qua sát |
| Muốn chụp vườn hàng xóm | Chụp từ lối chung; muốn vào thì xin phép | Trèo rào, vào vườn chụp |
| Đi lạc vào vườn lạ | Quay ra theo đường cũ, gặp người thì xin lỗi, hỏi đường | Cắt ngang thêm cho nhanh |
Phần lớn chuyện khó chịu với hàng xóm không đến từ ác ý mà từ không biết. Một câu xin lỗi chân thành khi lỡ bước sang đất người khác thường được bỏ qua ngay.
Khi lỡ làm hỏng: giẫm cây con, gãy cành, đổ trụ tiêu
Đi trong vườn, nhất là vườn của người khác, bạn có thể lỡ giẫm lên cây con mới trồng, làm gãy một cành cà phê đang mang trái, vấp làm lệch một trụ tiêu non, hay làm rách bạt phơi. Đừng lờ đi rồi bỏ về. Với nhà vườn, một cây con bị giẫm là công trồng và vài năm chờ đợi.
Cách đúng là báo ngay với chủ farmstay nơi bạn ở, kể lại chỗ nào, chuyện gì. Họ biết hàng xóm là ai và cách nói chuyện cho phải. Nếu gặp được chủ vườn, xin lỗi trực tiếp và hỏi họ muốn xử lý thế nào: có khi chỉ cần một lời xin lỗi, có khi họ muốn được đền bù một khoản. Thoả thuận đền bù nếu có thì rõ ràng, qua sự có mặt của chủ farmstay càng tốt.
Giữ quan hệ tốt giữa farmstay và hàng xóm là chuyện sống còn của người làm farmstay. Họ sống ở đó quanh năm, còn khách chỉ ở vài ngày. Một vụ việc nhỏ được xử lý tử tế giúp nhà vườn nơi bạn ở tiếp tục được hàng xóm đón khách. Một vụ việc bị lờ đi có thể khiến cả thôn khó chịu với khách du lịch nói chung.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt trái sầu riêng rụng ở vườn người khác có sao không?
Có. Với nhiều nhà vườn, trái sầu riêng chín tự rụng là cách thu hoạch, trái dưới gốc vẫn là của chủ vườn. Nhặt mang đi là lấy sản phẩm của người khác. Muốn ăn sầu riêng vườn, hỏi chủ farmstay để họ hỏi giúp hoặc chỉ chỗ mua.
Đi bộ qua vườn cà phê nhà người ta có được không?
Chỉ nên đi trên đường, lối mòn chung của thôn. Đi vào giữa rẫy cần chủ vườn cho phép. Hỏi chủ farmstay những lối nào là lối chung trước khi đi dạo, và quay lại khi gặp cổng, rào hay dây chắn.
Làm sao biết đâu là ranh vườn nhà khác?
Ranh giới thường là hàng cây chắn gió, hàng rào, cột mốc, mương rãnh hoặc chỗ đổi loại cây. Nhưng có ranh giới không nhìn thấy được với người lạ. Quy tắc an toàn: ngoài lối chung, mọi chỗ trong vùng đều là đất có chủ.
Bị chó giữ vườn đuổi thì làm gì?
Đứng yên hoặc lùi chậm, không quay lưng chạy, không ném đá hay giơ gậy, gọi chủ nhà nếu thấy người. Chó thường dừng lại khi bạn ra khỏi khu đất của nó. Nếu bị cắn, rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước nhiều phút và đi cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng dại.
Lỡ giẫm hỏng cây con ở vườn hàng xóm thì sao?
Báo ngay chủ farmstay, kể rõ chỗ và việc. Họ biết hàng xóm và cách nói chuyện cho phải. Xin lỗi trực tiếp chủ vườn nếu gặp, hỏi họ muốn xử lý thế nào. Lờ đi rồi bỏ về làm khó cả cho farmstay nơi bạn ở.
Có nên xin trái cây của người làm rẫy không?
Không nên tự xin. Nếu người làm rẫy chủ động mời, bạn có thể nhận và cảm ơn. Muốn mua trái cây vườn, nhờ chủ farmstay hỏi giúp, họ biết nhà nào có, trái đã qua thời gian cách ly sau khi phun thuốc chưa.