Ứng xử với chủ nhà vườn ở farmstay khác ứng xử ở khách sạn ở một điểm gốc: bạn đang ở trong nhà và nơi làm ăn của một gia đình. Vì vậy những việc bình thường ở khách sạn như tự vào bếp, đi khắp khuôn viên, gọi phục vụ lúc nào cũng được thì ở đây nên hỏi trước; còn những việc khách sạn không có như ngồi chung mâm, hỏi chuyện vườn, phụ một tay thì lại được đón nhận.
Không có bộ quy tắc chung cho mọi farmstay. Có nhà làm farmstay như một nghề có người phục vụ riêng, có nhà chỉ là gia đình làm vườn dành ra vài phòng cho khách. Càng gần kiểu thứ hai, ranh giới giữa khách và người nhà càng mỏng, và những điều trong bài này càng có ích.
Quanh hồ Tà Đùng, nhiều chủ vườn là người từ nhiều vùng lên lập nghiệp, cùng sống với đồng bào tại chỗ; mỗi nhà một giọng nói, một nếp ăn. Điều chung là họ quý khách biết hỏi, biết nghe, và không coi vườn của họ như sân khấu.
Farmstay là nhà người ta đang sống và làm ăn
Ở khách sạn, mọi không gian đều được thiết kế cho khách, nhân viên được trả lương để phục vụ, và khách trả tiền để không phải nghĩ tới ai. Ở farmstay, căn bếp bạn ăn cơm cũng là bếp nhà chủ nấu cho con cái, khoảng sân bạn ngồi cũng là sân phơi cà phê của họ, khu vườn bạn dạo cũng là nơi họ kiếm sống. Bạn trả tiền cho chỗ ở và bữa ăn, nhưng không mua quyền đi khắp nơi.
Nhận ra điều này không làm chuyến đi kém thoải mái mà ngược lại. Khi bạn cư xử như một người khách được mời vào nhà, chủ vườn thường mở lòng hơn: kể chuyện mùa vụ, rủ ra vườn, chỉ cho món ăn, có khi mời một chén rượu hay một ấm trà. Những thứ ấy không nằm trong giá phòng và không ai đòi được, nó đến từ cách hai bên đối xử với nhau.
Khách cư xử như ở khách sạn thường không bị trách, vì người làm farmstay quen với đủ kiểu khách. Nhưng họ sẽ giữ khoảng cách, làm đúng phần dịch vụ, và bạn mất đi phần quý nhất của việc ở nhà vườn. Đó là lý do bài này đáng đọc trước khi đi, nhất là với người lần đầu ở farmstay.
Chỗ nào khách vào được, chỗ nào nên hỏi trước?
Mỗi nhà một kiểu; bảng dưới là mặc định an toàn khi chủ nhà chưa nói gì. Chủ nhà chỉ khác thì theo chủ nhà.
| Khu vực | Thường là | Nên làm |
|---|---|---|
| Phòng của mình, hiên phòng | Của khách trong thời gian ở | Dùng thoải mái, giữ gọn |
| Sân chung, lối vườn chính, chòi nghỉ | Khách đi lại được | Đi nhẹ, không để đồ bừa |
| Bếp | Chỗ làm việc của nhà chủ | Hỏi trước khi vào, khi nấu, khi lấy đồ |
| Nhà ở của gia đình chủ | Không gian riêng | Không vào nếu không được mời |
| Kho phân bón, thuốc, máy móc, nông cụ | Khu nguy hiểm, có đồ quý | Không vào; cần gì thì nhờ |
| Chuồng gà, chuồng dê, khu nuôi ong | Vật nuôi có nếp riêng | Chỉ vào khi chủ dẫn |
| Vườn cây đang thu hoạch, luống rau | Sản phẩm của nhà vườn | Hỏi trước khi hái bất cứ thứ gì |
Dòng cuối là chỗ khách hay quên nhất. Quả bơ chín trên cây, chùm chuối, luống rau xanh mượt trông như của chung trong khung cảnh nghỉ dưỡng, nhưng đó là hàng hoá của nhà vườn. Hỏi một câu, hầu hết chủ nhà sẽ vui vẻ cho hái để ăn; tự hái thì là chuyện khác.
Nhờ việc và góp ý: nói sao cho dễ nghe
Ở farmstay, bạn sẽ có lúc cần nhờ: thêm chăn vì đêm lạnh, sửa vòi nước rỉ, hỏi đường ra chợ xã, mượn đôi ủng. Cách nhờ hiệu quả là gom việc, chọn lúc. Nhà vườn bận nhất vào sáng sớm và chiều muộn; giữa buổi sáng hoặc lúc sau bữa trưa thường dễ nói chuyện hơn. Gom ba bốn việc nhỏ nói một lần đỡ phiền hơn gọi chủ nhà ra năm lần trong một buổi.
Góp ý về phòng, bữa ăn hay dịch vụ thì nói thẳng, cụ thể và sớm. "Phòng em đêm qua hơi lạnh, nhà mình còn chăn dày không ạ" dễ nghe và dễ làm hơn nhiều so với im lặng rồi về viết đánh giá chê. Chủ nhà không biết bạn khó chịu thì không thể sửa. Phần lớn chủ farmstay muốn được góp ý trong lúc khách còn ở, vì đó là lúc còn kịp làm tốt hơn.
Tránh so sánh với khách sạn hay farmstay khác ngay trước mặt chủ nhà, tránh giọng ra lệnh, và tránh nói về điều kiện sống của gia đình họ. Ở vùng xa, điện nước, sóng điện thoại, đường sá có giới hạn mà chủ nhà không tự quyết được. Góp ý những gì họ thay đổi được, chấp nhận những gì thuộc về vùng đất.
Ăn cùng mâm, được mời rượu và chuyện trò bên bếp
Ngồi chung mâm là phần đáng quý của farmstay. Nhiều nhà vườn dọn cơm cho khách ăn cùng gia đình. Chờ chủ nhà mời mới ngồi, mời người lớn tuổi trước khi ăn theo nếp nhà người Việt, ăn vừa phải món ngon để người khác cùng có phần. Thấy món lạ, hỏi tên và cách nấu là cách bắt chuyện tự nhiên nhất.
Được mời rượu thì từ chối được. Vùng cao có nếp mời rượu khi có khách. Nếu không uống, nói rõ và nhẹ nhàng từ đầu, nâng chén nước thay; chủ nhà thường hiểu. Nếu uống thì uống vừa sức, nhất là khi còn phải đi lại trong vườn tối hoặc lái xe hôm sau.
Hỏi chuyện vườn, đừng hỏi chuyện tiền. Chủ vườn thường thích kể về cây trồng, mùa vụ, những năm đầu lên lập nghiệp. Các câu hỏi về thu nhập, giá đất, nợ nần thì để họ tự nói nếu muốn. Chuyện chính trị, chuyện tranh chấp đất trong vùng cũng nên để ngoài mâm cơm.
Phụ một tay khi được nhận. Dọn chén, lau bàn, nhặt rau là cách cảm ơn tự nhiên. Nhưng nếu chủ nhà từ chối thì đừng giành; có nhà coi việc để khách làm là thất lễ.
Tôn trọng người không muốn trò chuyện. Có chủ nhà hoặc người trong nhà kiệm lời, hay mệt sau ngày làm. Chào hỏi rồi để họ yên cũng là một cách lịch sự.
Điện, nước và đồ dùng chung: dùng như ở nhà mình
Ở vùng hồ xa trung tâm, điện và nước không phải thứ vô tận như ở khách sạn thành phố. Nhiều nhà vườn dùng nước giếng khoan, nước suối hoặc nước hồ bơm lên bồn, và mùa khô là lúc nước tưới cho cây cũng là nước tắm của người. Có nơi đun nước nóng bằng tấm năng lượng mặt trời, có nơi điện lưới chập chờn khi trời dông. Tắm lâu, để vòi chảy khi đánh răng, giặt đồ nhiều lần trong ngày đều là những thói quen nhỏ mà cộng lại thì nhà vườn thấy rõ.
Tắt đèn, tắt quạt, rút sạc khi ra khỏi phòng; hỏi trước khi cắm thiết bị công suất lớn như máy sấy tóc, ấm siêu tốc, bếp điện mang theo, vì có nhà dùng hệ điện nhỏ dễ nhảy cầu dao. Đồ dùng chung như ấm chén, ghế ngoài hiên, võng, xe đạp nếu có, dùng xong để lại chỗ cũ.
Nếu thấy vòi nước rỉ, bồn tràn, ổ điện có mùi khét hay tia lửa, báo chủ nhà ngay chứ đừng tự sửa. Với chủ vườn, một vị khách biết để ý những chuyện ấy được quý hơn một vị khách khen phòng đẹp.
Người làm thuê, trẻ con và vật nuôi của nhà chủ
Vào mùa thu hoạch hay mùa làm cỏ, vườn có thể có người làm thuê, có khi là người trong vùng, có khi là đồng bào ở thôn lân cận. Họ đang làm việc, không phải nhân viên phục vụ khách. Chào hỏi, cảm ơn khi họ chỉ đường hay giúp gì đó, nhưng đừng sai bảo, đừng đứng chụp ảnh cận mặt khi họ đang làm, và đừng làm vướng chân họ ở những chỗ đang có việc gấp như sân phơi lúc trời sắp mưa.
Trẻ con nhà chủ thường tò mò và dạn với khách. Vui đùa với các em thì được, nhưng đừng cho kẹo, đồ ăn, tiền hay đồ chơi khi chưa hỏi bố mẹ các em, và đừng đăng ảnh các em lên mạng. Nếu bạn đi cùng con, trẻ hai nhà chơi với nhau là chuyện vui, người lớn hai bên chỉ cần thống nhất chỗ chơi an toàn.
Chó, mèo, gà, dê của nhà vườn có nếp của chúng. Không cho ăn đồ của người, không trêu, không bế khi chưa hỏi. Chó giữ vườn có thể hiền với chủ nhưng không quen người lạ, nhất là khi đang ăn hay đang trông con nhỏ. Cách ứng xử với vật nuôi và động vật quanh vườn có danh mục riêng của trang; ở đây chỉ cần nhớ chúng là thành viên của nhà, không phải đồ chơi cho khách.
Cảm ơn, quà và tiền boa
Lời cảm ơn cụ thể có giá trị hơn quà. "Bữa canh chua cá hồ hôm qua ngon quá, chị nấu thế nào" làm chủ nhà vui hơn một câu khen chung chung. Khi về, nói với chủ nhà điều bạn nhớ nhất trong kỳ ở, và nếu có ý kiến để họ làm tốt hơn, nói riêng một cách nhẹ nhàng.
Quà mang từ nhà lên không bắt buộc. Nếu muốn, một món nhỏ từ quê bạn, sách cho trẻ con nhà chủ, hay đồ dùng hợp với đời sống ở vườn thường được đón nhận hơn đồ đắt tiền. Tránh mang quà làm chủ nhà ngại vì quá giá trị.
Tiền boa không phải nếp phổ biến ở nhà vườn và nhiều người thấy ngại khi nhận. Nếu muốn cảm ơn thêm người nấu ăn hay người dẫn ra vườn, hỏi khéo chủ nhà xem có tiện không, hoặc để trong phong bì kèm lời cảm ơn. Cách cảm ơn bền nhất vẫn là giới thiệu farmstay cho người quen hợp với kiểu nghỉ này, và viết nhận xét trung thực, công bằng sau chuyến đi.
Khi không vừa ý: phàn nàn thế nào cho được việc
Chuyện không như mong đợi có thể xảy ra: phòng dột, mất nước, bữa ăn không hợp, ồn từ phía hàng xóm. Trình tự giúp giải quyết nhanh mà không làm căng:
- Bình tĩnh xem chuyện gì thuộc về vùng đất (mất điện chung, mưa lớn, đường trơn) và chuyện gì thuộc về nhà vườn (phòng bẩn, thiếu đồ đã hứa).
- Nói trực tiếp với chủ nhà sớm nhất có thể, khi chỉ có hai bên, không trước mặt khách khác.
- Nói sự việc cụ thể, ảnh hưởng tới bạn ra sao, và bạn mong điều gì.
- Nghe cách chủ nhà giải thích và đề xuất; nhiều chuyện có lý do bạn chưa biết.
- Thống nhất cách xử lý và thời điểm; ghi nhớ hoặc nhắn lại cho rõ.
- Nếu vẫn không ổn và ảnh hưởng nghiêm trọng, cân nhắc trả phòng sớm và thoả thuận phần tiền theo điều kiện đặt chỗ đã ghi.
Viết đánh giá sau chuyến đi nên công bằng: kể điều đã xảy ra và cách chủ nhà xử lý, tránh lời lẽ nặng nề. Một farmstay nhỏ sống nhờ tiếng nói của khách, và một đánh giá thiếu công bằng có thể ảnh hưởng tới cả mùa của gia đình họ.
Câu hỏi thường gặp
Ở farmstay có được tự vào bếp nấu không?
Tuỳ nhà. Bếp thường là chỗ làm việc của gia đình chủ, nên hỏi trước khi vào, khi nấu và khi lấy đồ. Có farmstay có bếp riêng cho khách, có nơi chỉ cho nấu cùng chủ. Hỏi từ lúc đặt chỗ nếu bạn định tự nấu.
Có nên mang quà cho chủ farmstay không?
Không bắt buộc. Nếu muốn, một món nhỏ từ quê bạn hay đồ dùng hợp đời sống vườn thường được đón nhận. Lời cảm ơn cụ thể và một nhận xét trung thực sau chuyến đi thường có giá trị hơn quà đắt tiền.
Chủ farmstay mời rượu mà không uống được thì sao?
Nói rõ và nhẹ nhàng từ đầu rằng bạn không uống, nâng chén nước hoặc trà thay. Phần lớn chủ nhà hiểu và không ép. Nếu uống thì uống vừa sức, nhất là khi còn đi lại trong vườn tối hoặc phải lái xe.
Có được hái trái cây trong vườn farmstay không?
Hỏi chủ nhà trước khi hái bất cứ thứ gì. Trái cây, rau trong vườn là sản phẩm của nhà vườn. Phần lớn chủ nhà sẽ vui vẻ chỉ chỗ và cách hái để ăn, nhưng tự hái khi chưa hỏi là thiếu lịch sự, và có khi hái phải cây vừa phun thuốc.
Không hài lòng với farmstay thì nên nói thẳng hay viết đánh giá?
Nói thẳng với chủ nhà trước, sớm và cụ thể, khi còn ở. Đó là lúc còn kịp sửa. Đánh giá sau chuyến đi nên công bằng, kể sự việc và cách chủ nhà xử lý, tránh lời lẽ nặng nề.
Có nên cho trẻ con nhà chủ quà bánh không?
Hỏi bố mẹ các em trước. Có nhà hạn chế đồ ngọt, có nhà ngại con nhận quà của khách. Chơi với các em thì được, nhưng không chụp và đăng ảnh các em lên mạng khi chưa được đồng ý.