Chiều và tối ở farmstay Tà Đùng là nửa ngày nhẹ việc hơn buổi sáng nhưng có những việc phải đúng giờ: tưới chiều khi nắng đã dịu, lùa gà vào chuồng trước khi trời tối hẳn, cất nông sản và đồ phơi trước khi sương xuống, rồi ăn tối sớm, ngồi hiên và đi ngủ khi nhà vườn tắt đèn. Khách tham gia được gần như mọi việc trong khung giờ này, kể cả trẻ nhỏ.
Nhiều khách chỉ nhớ buổi sáng sương trên hồ mà bỏ quên buổi chiều, vì giờ đó thường đang trên đường đi chơi về. Thật ra đây là lúc vườn thay đổi nhanh nhất trong ngày: ánh sáng xiên vàng, gió từ hồ thổi lên, gà tự kéo về gần chuồng, muỗi và côn trùng bắt đầu ra, nhiệt độ hạ nhanh. Bài này đi từ khoảng bốn giờ chiều tới lúc tắt đèn, kể những việc của nhà vườn, việc khách làm được, và những điều nên biết về đêm trên đồi.
Từ bốn giờ chiều: vườn chuyển nhịp như thế nào?
Khoảng giữa chiều, nắng trên đồi Tà Đùng bắt đầu nghiêng. Nhà vườn từ chỗ nghỉ trưa và việc dưới hiên quay lại ra vườn cho đợt việc thứ hai trong ngày. Đợt này ngắn hơn buổi sáng, thường gói trong khoảng một tiếng rưỡi trước khi trời tối. Những việc cần làm trước bóng tối được dồn lại: tưới cho luống rau và cây con chưa được mưa, cho gà ăn bữa chiều, lùa gà, vịt về chuồng, cất hoặc phủ những gì đang phơi ngoài trời, kiểm tra cửa rào, khoá van nước chính nếu cần.
Với khách, đây là khung giờ dễ chịu nhất để làm vườn: không còn nắng gắt, việc nhẹ, nhiều việc có tính "đóng ngày" khiến bạn thấy rõ vòng một ngày của vườn khép lại. Nếu buổi sáng bạn ngủ muộn hay đi chơi, buổi chiều là cơ hội thứ hai để tham gia. Vào mùa mưa, nhịp này có thể bị giông chiều làm đảo lộn — có hôm chưa đến bốn giờ trời đã tối sầm, mọi việc phải làm vội trước cơn mưa. Mùa khô thì chiều thường trong và gió, hợp để ngồi ngoài lâu hơn. Dù mùa nào, nên về tới farmstay trước khoảng bốn giờ nếu đi chơi xa trong ngày: vừa kịp đợt việc chiều, vừa tránh chạy xe trên đường đồi lúc chạng vạng khi tầm nhìn kém và trâu bò, xe nông sản về nhiều.
Tưới chiều: khi nào nên, khi nào không
Ngày nắng không mưa. Luống rau, cây con mới trồng, chậu ươm sẽ khô sau một ngày nắng hanh, nhất là mùa khô. Tưới chiều giúp cây qua đêm đủ ẩm. Tưới vào gốc, tránh làm ướt đẫm lá.
Sau cơn mưa chiều thì bỏ qua. Mùa mưa, nhiều hôm không cần tưới chiều. Thử đất bằng ngón tay; đất ẩm thì để yên, tưới thêm làm úng rễ và ướt lá qua đêm.
Tưới sớm trong khung chiều. Tưới lúc nắng vừa dịu thay vì sát tối, để lá có thời gian khô bớt trước khi sương xuống. Lá ướt suốt đêm là điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh.
Tưới tiết kiệm mùa khô. Nước bể, nước giếng cuối mùa khô có hạn. Hỏi chủ lượng tưới và luống ưu tiên. Có vườn chỉ tưới chiều cho cây con và rau, để cây lâu năm cho hệ thống nhỏ giọt.
Khoá vòi, cuộn ống. Ống nước để ngoài lối tối là thứ dễ vấp nhất trong vườn. Cuộn lại sau khi tưới.
Lùa gà vào chuồng: vì sao phải trước khi tối hẳn
Gà thả vườn ban ngày tự đi kiếm ăn quanh vườn, chiều tối thì quen đường về chuồng. Nhà vườn thường rải ít thóc, cám ở cửa chuồng để gọi, rồi đếm và đóng cửa. Lý do phải đóng trước khi trời tối hẳn là các loài săn mồi ban đêm: chồn, cầy, chó hoang, có khi cả rắn tìm vào chuồng bắt gà con, ăn trứng. Gà ngủ ngoài chuồng, trên cây thấp hay dưới gầm nhà rất dễ mất. Đếm đủ số trước khi khoá cửa là thói quen của mọi nhà nuôi gà vườn. Có nhà còn bật một bóng đèn nhỏ gần chuồng hoặc nuôi chó giữ vườn để xua thú ăn đêm. Nếu nghe chủ dặn đừng mở cửa chuồng sau khi đã đóng, kể cả để chụp ảnh gà ngủ, đó là vì lý do này.
Trẻ em rất thích việc này, và đây là việc trẻ làm được nếu đi cùng người lớn. Cách lùa đúng là đi chậm, dang tay rộng ở phía sau đàn gà, dồn nhẹ về hướng chuồng; không chạy đuổi, không hét. Gà hoảng sẽ bay tán loạn, chui vào bụi, có khi bay qua rào sang vườn hàng xóm, lúc đó còn mất công hơn. Những con không chịu vào, để chủ bắt — chủ biết cách cầm gà không làm gãy cánh. Sau khi gà vào hết, đóng chốt cửa như cách chủ chỉ, kiểm tra máng nước còn nước cho đêm. Rửa tay khi xong việc.
Cất đồ trước khi sương xuống: cái gì cất, cái gì phủ
Đêm cao nguyên sương xuống nhiều, ẩm làm hỏng những thứ đã phơi khô cả ngày. Thường nhà vườn xử lý như sau:
| Thứ đang phơi | Chiều tối làm gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cà phê, hồ tiêu, mắc ca trên sân | Gom thành đống hoặc luống dày, phủ bạt kín | Sáng hôm sau mở và rải lại khi sân ráo |
| Nông sản trên nong, nia | Bưng vào hiên, kho hoặc chồng lại và phủ | Nhẹ tay, không làm đổ |
| Quần áo, khăn của khách | Cất vào trong trước chạng vạng | Để qua đêm sẽ ẩm lại và có côn trùng chui vào |
| Đệm ghế, gối ngồi ngoài hiên | Cất vào hoặc úp lên | Ẩm qua đêm dễ mốc |
| Giày dép làm vườn | Để dưới mái, úp đế lên hoặc treo | Sáng ra giũ kỹ trước khi xỏ chân, đề phòng rết, bò cạp nhỏ chui vào |
Việc giũ giày trước khi xỏ chân là thói quen nhà vườn khắp vùng đồi núi, nghe như chuyện nhỏ nhưng tránh được những vết cắn rất khó chịu. Dạy trẻ làm theo ngay từ buổi tối đầu tiên.
Hoàng hôn và chạng vạng: ngồi đâu, cần gì
Nhiều farmstay quanh hồ Tà Đùng nằm trên sườn đồi nhìn xuống mặt hồ có các đảo nhỏ. Nếu hướng nhà mở về phía tây hoặc có góc thoáng, hoàng hôn trên hồ là cảnh đẹp nhất trong ngày mà không cần đi đâu. Ánh sáng chiều xiên qua các hàng cà phê, sầu riêng, mặt hồ đổi từ xanh sang bạc rồi sang cam. Không cần ra tận bờ hồ; đường xuống hồ thường dốc, tối về khó đi. Hiên nhà, một khoảng đất trống đầu vườn hay chòi nghỉ là đủ.
Khoảnh khắc này cũng là lúc muỗi ra nhiều nhất. Mặc áo dài tay, quần dài, bôi thuốc chống côn trùng ở da hở trước khi ngồi ngoài. Ở vùng có sốt xuất huyết, sốt rét, phòng muỗi là việc nghiêm túc chứ không chỉ để khỏi ngứa; thông tin về dịch tễ ở thời điểm bạn đi nên tham khảo từ cơ quan y tế. Chạng vạng nhiệt độ hạ nhanh, gió từ hồ thổi lên mát lạnh; mang sẵn áo khoác ra hiên. Khi trời tối hẳn, tắt bớt đèn hiên để côn trùng không bu và để mắt quen bóng tối — bầu trời trên đồi những đêm quang mây có rất nhiều sao.
Bữa tối và buổi tối ở nhà vườn
Buổi tối ở farmstay giản dị và thường kết thúc sớm. Một vài điều giúp bạn hoà vào nhịp này:
- Ăn tối sớm. Nhà vườn thường ăn tối khi trời vừa tối, vì sáng hôm sau dậy sớm. Nếu farmstay nấu cho khách, hỏi giờ ăn từ chiều để không bắt chủ chờ.
- Ăn cùng chủ nếu được mời. Đây là dịp nghe chuyện vườn, chuyện người lên lập nghiệp quanh hồ, chuyện mùa vụ năm nay. Hỏi nhiều, nghe nhiều, ít kể chuyện thành phố.
- Phụ dọn bếp. Đề nghị rửa bát, lau bàn. Nhiều chủ sẽ từ chối, nhưng lời đề nghị luôn được ghi nhận.
- Giữ yên sau khoảng chín giờ. Không khí đồi núi truyền âm xa; tiếng nhạc, tiếng cười lớn của khách đến được nhà hàng xóm cách cả mấy lô vườn.
- Đi lại trong vườn ban đêm cần đèn pin và giày kín. Đi lối quen, không đi vào lô cây rậm, không lại gần ao, mương nước.
- Đi ngủ sớm. Nếu muốn dậy xem sương hồ và theo nhịp sáng của vườn, đây là điều kiện tiên quyết.
Có khách ở farmstay thấy buổi tối "buồn" vì không có gì để làm. Thật ra cái buồn đó là chỗ trống để nghỉ: đọc vài trang sách, nghe tiếng ếch nhái mùa mưa, tiếng côn trùng, nói chuyện với người đi cùng mà không có điện thoại chen vào. Đêm thứ hai thường dễ hơn đêm đầu.
Đêm trên đồi: lạnh, tối và những âm thanh lạ
Đêm ở Tà Đùng lạnh hơn ban ngày rõ rệt, nhất là những tháng mùa khô khi trời quang. Khách từ phố về hay ngạc nhiên vì phải đắp chăn dày dù ban ngày nắng nóng. Mang áo ấm, tất, đồ ngủ dài tay; trẻ nhỏ và người lớn tuổi cần giữ ấm kỹ hơn. Nhà gỗ trên đồi có khi lùa gió, hỏi chủ thêm chăn nếu cần. Đêm cũng tối thật sự: không có đèn đường, ngoài vùng sáng của nhà là bóng tối của vườn và đồi. Để sẵn đèn pin cạnh giường, nhất là khi nhà vệ sinh không nằm trong phòng.
Những âm thanh ban đêm có thể làm người mới khó ngủ: chó sủa xa, tiếng côn trùng rền, ếch nhái mùa mưa, gió lùa qua tán cây, tiếng trái rơi trên mái tôn, có khi tiếng xe chở nông sản muộn trên đường thôn. Phần lớn là tiếng bình thường của vườn. Nếu khó ngủ, nút tai nhỏ là thứ đáng mang theo. Sau một hai đêm, nhiều người lại thấy chính những âm thanh ấy ru ngủ dễ hơn tiếng xe máy ở phố. Nếu nghe tiếng động bất thường quanh chuồng gà, đừng tự cầm đèn đi xem trong vườn tối — gọi chủ nhà.
Một buổi chiều tối mẫu cho gia đình có trẻ nhỏ
Ví dụ giả định một gia đình bố mẹ và hai bé năm, tám tuổi ở farmstay vào mùa khô. Giờ cụ thể đổi theo ngày ngắn ngày dài và theo nhịp của chủ:
| Khoảng thời gian | Việc | Ai làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Giữa chiều | Thức dậy sau giấc trưa, ăn nhẹ, uống nước | Cả nhà | Thay áo dài tay trước khi ra vườn |
| Cuối chiều | Tưới luống rau gần nhà, tưới khay ươm | Bố và bé lớn | Bình tưới nhỏ cho bé, tưới vào gốc |
| Cuối chiều | Nhặt nốt trứng, cho gà ăn bữa chiều | Mẹ và bé nhỏ | Rửa tay ngay sau khi ra khỏi chuồng |
| Chạng vạng | Lùa gà vào chuồng, đếm, đóng cửa | Cả nhà cùng chủ | Đi chậm, không đuổi |
| Chạng vạng | Giúp chủ phủ bạt sân phơi, cất đồ phơi | Bố mẹ | Bé ở hiên, không chạy trên sân |
| Tối | Tắm nước ấm, ăn tối, ngồi hiên ngắm sao một lúc | Cả nhà | Bôi thuốc chống côn trùng, áo khoác cho bé |
| Tối muộn | Đọc truyện, đi ngủ | Cả nhà | Đèn pin cạnh giường, giày úp đế dưới mái |
Lịch này không nhằm làm cho đủ việc mà để trẻ thấy một ngày của vườn khép lại thế nào. Một việc lặp lại mỗi chiều như đếm gà cho bé cái mốc để biết ngày sắp hết, và bé sẽ tự nhắc cả nhà ra chuồng từ tối thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Mấy giờ thì nhà vườn ở Tà Đùng lùa gà vào chuồng?
Thường trước khi trời tối hẳn, lúc chạng vạng. Giờ cụ thể đổi theo mùa và theo thời tiết; ngày giông thì sớm hơn. Hỏi chủ để ra chuồng cùng lúc.
Đêm ở farmstay Tà Đùng có lạnh không?
Đêm trên đồi thường mát lạnh hơn hẳn ban ngày, nhất là mùa khô trời quang. Nên mang áo khoác, đồ ngủ dài tay và tất. Hỏi chủ thêm chăn nếu thấy lạnh, đặc biệt khi có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi.
Làm sao giảm muỗi khi ngồi hiên buổi tối?
Mặc áo dài tay, quần dài, bôi thuốc chống côn trùng lên da hở, tắt bớt đèn sáng gần chỗ ngồi, ngồi chỗ có gió. Hỏi chủ nhà có màn hoặc nhang muỗi trong phòng không.
Có nên đi dạo trong vườn vào ban đêm không?
Có thể đi ngắn trên lối quen với đèn pin và giày kín. Không đi vào lô cây rậm, gần ao, mương, không lật đá, gỗ mục bằng tay. Ban đêm là lúc rắn, rết hoạt động nhiều hơn.
Ở farmstay buổi tối không có gì làm thì sao?
Buổi tối ở vườn vốn là để nghỉ. Ngồi hiên ngắm trời, đọc sách, nói chuyện với chủ hoặc người đi cùng, đi ngủ sớm để dậy theo nhịp sáng. Nếu nhóm muốn sinh hoạt, giữ âm lượng nhỏ và kết thúc sớm.