Ba việc sáng sớm khách ở farmstay Tà Đùng làm được ngay mà không cần kinh nghiệm là tưới rau, nhặt trứng và hái rau cho bữa sáng. Làm đúng thì cần nhớ ba nguyên tắc: tưới vào gốc chứ không tắm lá, nhặt trứng nhẹ nhàng để gà không hoảng và rửa tay sau đó, hái tỉa lá hoặc ngọn để cây còn ra tiếp chứ không nhổ cả cây.
Ba việc này nghe đơn giản, nhưng chính vì đơn giản nên khách hay làm theo cảm tính và vô tình gây hại: tưới đẫm làm lá rau dập, đứng chắn cửa chuồng làm gà mái bỏ ổ, hái sạch luống làm chủ phải chờ cả tuần mới có rau lại. Bài này đi qua từng việc, giải thích vì sao nhà vườn làm như vậy, và chỉ ra chỗ bạn nên hỏi chủ trước khi bắt tay. Vườn ở mỗi farmstay một khác, nhưng nguyên lý thì gần như giống nhau trên khắp vùng đồi đất đỏ quanh hồ.
Vì sao ba việc này dồn vào sáng sớm?
Ở vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, sáng sớm là khoảng thời gian đất còn mát, gió nhẹ và nắng chưa gắt. Nước tưới lúc này ngấm sâu xuống đất thay vì bốc hơi, lá rau có cả buổi để khô dần, nên ít điều kiện cho nấm bệnh phát triển hơn so với tưới tối để lá ướt qua đêm. Với gà, buổi sáng là lúc thả khỏi chuồng và cũng là lúc nhiều gà mái đẻ, nên nhặt trứng trong buổi sáng giúp trứng sạch, không bị gà khác mổ hay dẫm vỡ.
Hái rau buổi sáng thì là kinh nghiệm chung của người trồng rau: sau một đêm mát, lá rau no nước, giòn và lâu héo hơn so với rau hái giữa trưa. Rau hái sáng nấu ngay cho bữa sáng hoặc ngâm nước mát cất vào chỗ râm cho bữa trưa đều giữ được độ tươi. Vì cả ba lý do đó, nhiều nhà vườn gom ba việc vào một vòng đi buổi sáng. Khách theo vòng này một lần là hiểu nhịp sáng của cả vườn. Đây cũng là lý do bạn nên dậy sớm ít nhất một buổi trong kỳ ở farmstay, kể cả khi những buổi khác ngủ nướng.
Tưới rau: tưới vào gốc, đủ ẩm, không tắm lá
Hỏi chủ luống nào cần tưới. Không phải luống nào sáng nào cũng cần nước. Sau đêm mưa, đất đỏ vùng đồi còn giữ ẩm khá lâu, tưới thêm làm úng rễ. Nhiều vườn có hệ thống tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun cho cà phê, rau gần nhà mới tưới tay. Bạn chỉ cần hỏi một câu: "luống nào hôm nay cần tưới, tưới bao nhiêu".
Tưới vào gốc, dưới tán lá. Đưa vòi bình sát mặt đất, tưới quanh gốc cây. Nước rơi từ trên cao xuống lá làm lá non dập, bắn đất lên mặt lá — đất bắn có thể mang mầm bệnh. Với cây con mới trồng, tưới nhẹ quanh gốc để không xói đất làm lộ rễ.
Thử độ ẩm bằng ngón tay. Ấn ngón tay xuống đất khoảng một đốt ngón. Đất ẩm mát và hơi dính tay là đủ; đất khô bở thì cần tưới thêm. Cách thử này nhà vườn dùng hằng ngày, đơn giản và đáng tin hơn nhìn mặt đất, vì mặt đất có khi khô mà bên dưới còn ướt.
Tưới đều, không đứng một chỗ. Người mới hay tưới đẫm vài cây đầu luống rồi hết nước cho cây cuối. Chia đều nước theo số cây, đi hết luống một lượt rồi quay lại tưới thêm những cây còn khô. Nước giếng hay nước bể chứa trong mùa khô là thứ quý, đừng để chảy tràn ra lối đi.
Cất bình và cuộn ống sau khi tưới. Ống nước để ngang lối đi làm người khác vấp, phơi nắng lâu ngày nhanh giòn. Cuộn gọn, treo bình đúng chỗ — chuyện nhỏ nhưng là thứ nhà vườn để ý nhất ở khách.
Nhặt trứng: nhẹ tay, đúng giờ, không làm gà hoảng
Gà thả vườn ở Tà Đùng thường được nuôi trong chuồng có ổ đẻ lót rơm, trấu hoặc lá khô, ban ngày thả ra vườn. Gà mái hay đẻ vào buổi sáng, nhưng giờ đẻ của từng con khác nhau, nên có khi bạn đến ổ vẫn thấy gà đang nằm. Lúc đó đừng thò tay xuống dưới bụng gà: gà mái đang đẻ hoặc đang ấp có thể mổ, và bị làm phiền liên tục dễ bỏ ổ. Đứng lùi lại, đợi gà rời ổ hoặc quay lại sau. Nếu chủ nói con nào đang ấp trứng để nở gà con thì tuyệt đối không lấy trứng ở ổ đó.
Khi nhặt, cầm trứng bằng cả bàn tay, đặt vào rổ có lót rơm hoặc khăn, không chồng quá nhiều lớp. Trứng dính phân hoặc đất nên để riêng, báo chủ — nhiều nhà vườn không rửa trứng bằng nước ngay vì rửa có thể làm mất lớp màng bảo vệ tự nhiên trên vỏ và đẩy bẩn vào trong, thay vào đó lau khô hoặc rửa ngay trước khi nấu. Đi vào chuồng thì bước chậm, nói nhỏ, không đuổi gà. Trẻ em đi cùng nên được dặn trước: gà chạy là vì sợ, không phải đang chơi.
Rửa tay bằng xà phòng sau khi nhặt trứng và sau khi vào chuồng gà là điều không được bỏ qua, nhất là với trẻ nhỏ. Phân gia cầm có thể mang vi khuẩn gây bệnh đường ruột, đây là khuyến cáo chung của các cơ quan y tế về tiếp xúc gia cầm. Không ăn trứng sống hay lòng đào khi chưa rõ nguồn, kể cả trứng vườn.
Hái rau cho bữa sáng: hái thế nào để cây còn ra tiếp
Rau trong luống farmstay thường là loại hái nhiều lứa. Cách hái quyết định luống đó còn rau cho khách sau hay không:
| Kiểu rau | Ví dụ thường gặp ở vườn cao nguyên | Cách hái | Tránh |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá hái tỉa | Cải, xà lách lá, mồng tơi | Hái lá già phía ngoài, chừa lõi và lá non ở giữa | Nhổ cả cây khi chủ không dặn |
| Rau ăn ngọn | Rau lang, bí, su su, rau ngót | Ngắt ngọn non dài một gang tay, chỗ bẻ giòn | Kéo giật làm đứt dây, tróc vỏ thân |
| Rau gia vị | Hành lá, rau thơm, sả | Cắt sát gốc phần lá, giữ gốc lại để mọc tiếp | Nhổ cả bụi hành, bụi sả |
| Trái rau | Đậu, bầu, bí, ớt, cà | Dùng kéo hoặc bẻ cuống, hái quả vừa tới | Bứt quả làm gãy cành non, hái quả còn quá non |
| Củ | Khoai lang, gừng, nghệ | Để chủ chỉ khóm nào đã đến lứa, đào nhẹ bằng tay hoặc thuổng | Đào bừa làm sứt củ còn non bên cạnh |
Loại rau trong bảng là ví dụ thường gặp ở vườn nhà vùng cao nguyên; farmstay bạn ở trồng gì thì hỏi chủ. Quy tắc chung: hái vừa đủ cho bữa ăn, không hái dự trữ, vì rau để lâu héo mà cây thì đã mất lá.
Rửa rau và mang về bếp: phần việc ít ai để ý
Rau vườn không có nghĩa là rau sạch tuyệt đối. Đất, côn trùng nhỏ, phân bón hữu cơ hay trứng sâu vẫn bám trên lá. Cách nhà vườn làm thường là rũ đất ngay tại luống, nhặt bỏ lá vàng, lá sâu vào rổ riêng để làm phân hoặc cho gà, rồi mới đem về bếp. Ở bếp, rửa rau dưới vòi nước chảy hoặc ngâm thau nước sạch rồi thay nước vài lần, không cần ngâm thuốc tím hay nước muối đặc. Lá rau đã nhặt ra không vứt lung tung — hỏi chủ chỗ đổ, thường là đống ủ phân hoặc máng ăn của gà.
Một điều cần hỏi rõ trước khi hái: luống đó có vừa phun thuốc hay bón gì không. Farmstay theo hướng ít hoá chất cho rau gần nhà vẫn có thể phun chế phẩm sinh học, và cây cà phê, sầu riêng xung quanh có thể được xử lý theo lịch khác. Khách không phân biệt được, nên hỏi một câu là đủ. Nếu chủ nói lô nào đang trong thời gian cách ly sau phun thì không hái, không cho trẻ chơi trong lô đó, và đi lối khác.
Một vòng sáng mẫu khoảng một giờ
Nếu muốn thử cả ba việc trong một buổi sáng, có thể đi theo thứ tự sau:
- Dậy khi trời vừa sáng, uống một ly nước ấm, mặc áo dài tay và đi giày kín — sương làm cỏ ướt, đất đỏ trơn.
- Ra chuồng gà cùng chủ, đứng xem chủ mở chuồng, thả gà, rải thức ăn. Hỏi ổ nào để nhặt, ổ nào đang ấp.
- Nhặt trứng vào rổ lót, để trứng bẩn riêng, rửa tay ở vòi gần chuồng.
- Tưới các luống rau chủ chỉ, tưới vào gốc, thử ẩm bằng ngón tay.
- Hái rau cho bữa sáng theo cách tỉa, rũ đất, nhặt lá hư tại chỗ.
- Mang rau và trứng về bếp, rửa rau, đưa trứng cho người nấu.
- Cất bình tưới, cuộn ống, treo rổ, rồi ngồi hiên chờ bữa sáng.
Cả vòng chỉ chừng một giờ. Không cần làm hết; nhiều khách chỉ nhặt trứng và hái rau. Quan trọng là làm đúng phần mình chọn, để khi bạn đi rồi luống rau và bầy gà vẫn như cũ.
Những lỗi hay gặp của khách mới
Tưới bằng vòi xịt mạnh. Vòi xịt áp lực cao làm bắn đất, dập lá non và xói gốc cây con. Nếu farmstay có vòi xịt nhiều chế độ, chọn chế độ hoa sen nhẹ hoặc tháo đầu xịt, để nước chảy tự nhiên vào gốc.
Hái rau theo màu đẹp. Khách hay hái lá non xanh mướt ở ngọn vì trông ngon. Với rau hái tỉa, lá non ở giữa là phần để cây tiếp tục sống. Hái lá ngoài cùng đã đủ lớn mới đúng.
Mang trứng trong túi áo. Trứng trong túi quần áo vỡ khi cúi người, nhất là trên dốc. Luôn cầm rổ hoặc khay có lót.
Để trẻ cầm vòi nước rồi đi chỗ khác. Vòi nước chảy mãi làm ngập luống, trôi hạt mới gieo, lãng phí nước bể chứa mùa khô. Trẻ tưới cần có người lớn bên cạnh.
Để cửa chuồng mở. Ra vào chuồng gà xong phải đóng cửa hoặc chốt lại như lúc bạn đến. Gà con lọt ra ngoài dễ bị chó, mèo, chim săn mồi bắt; chuồng ban ngày cũng có khi đóng để giữ gà ấp.
Mùa khô và mùa mưa: ba việc sáng sớm đổi ra sao
Tà Đùng có hai mùa khá rõ như phần lớn Tây Nguyên: mùa mưa thường bắt đầu khoảng tháng tư, tháng năm và kéo dài tới tháng mười, mười một, năm sớm năm muộn; mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng tư. Ba việc sáng sớm đổi nhiều theo mùa. Mùa khô, tưới là việc chính và quan trọng nhất, nước giếng hay nước bể có hạn nên chủ thường dặn kỹ lượng tưới. Rau lớn chậm hơn, nhiều nhà vườn che lưới hoặc phủ rơm gốc để giữ ẩm, và bạn sẽ thấy việc hái rau phải dè xẻn hơn.
Mùa mưa, việc tưới gần như không cần, nhưng sáng sớm lại có việc khác: tháo nước đọng ở luống, nhặt lá rau bị dập sau mưa đêm, dựng lại cây đổ, kiểm tra ổ gà có bị dột ướt không. Gà mùa mưa hay tụ dưới mái, ổ đẻ ẩm dễ làm trứng bẩn. Rau ăn lá mùa này lớn nhanh nhưng cũng nhiều sâu ốc, nên khi hái bạn sẽ phải nhặt bỏ nhiều hơn. Đường đất đỏ sau mưa đêm rất trơn; đi chậm, bám vào chỗ có cỏ, tránh dốc trống. Hỏi chủ trước khi ra vườn lúc trời còn tối vì lối đi có thể bị xói.
Câu hỏi thường gặp
Trứng gà nhà vườn có cần rửa ngay sau khi nhặt không?
Nhiều nhà vườn không rửa ngay mà lau khô vết bẩn, để nơi thoáng mát, rửa trước khi nấu. Rửa sớm có thể làm mất lớp màng bảo vệ trên vỏ. Trứng dính bẩn nhiều thì để riêng và dùng trước. Hỏi cách nhà vườn đang làm để làm theo.
Trẻ em có nên đi nhặt trứng gà không?
Có, đây là việc trẻ rất thích và an toàn nếu có người lớn đi cùng. Dặn trẻ đi chậm, không đuổi gà, không thò tay vào ổ có gà đang nằm, và rửa tay bằng xà phòng ngay sau khi ra khỏi chuồng.
Tưới rau buổi tối có được không?
Được trong ngày nắng gắt khi đất khô, nhưng nên tưới vào gốc và tránh làm ướt lá, vì lá ướt qua đêm dễ sinh nấm bệnh. Sáng sớm vẫn là giờ tưới được nhà vườn chuộng hơn.
Hái rau ở farmstay có phải trả thêm không?
Tuỳ thoả thuận của từng nơi. Thường rau hái cho bữa ăn tại farmstay đã nằm trong bữa ăn của khách. Muốn hái mang về thì hỏi chủ trước, vì rau trong vườn còn dành cho khách khác và cho gia đình chủ.
Sao biết luống rau vừa được phun thuốc?
Khách thường không nhận ra bằng mắt. Cách chắc nhất là hỏi chủ trước khi hái hoặc cho trẻ vào luống. Lô vừa phun phải chờ hết thời gian cách ly ghi trên nhãn sản phẩm mới được thu hoạch.