Ở farmstay Tà Đùng, khách làm được hầu hết việc vườn nhẹ và lặp lại: tưới, hái, nhổ cỏ bằng tay, gom lá, trồng cây con, phơi và đảo nông sản, lựa hạt, cho gà ăn. Việc nên để nhà vườn làm là những việc có hoá chất, có máy, có độ cao hoặc cần phán đoán của người trồng lâu năm: phun thuốc, cắt cành lớn, leo cây, vận hành máy cắt cỏ, máy xát, quyết định bón gì và bao nhiêu.
Ranh giới này không nhằm "giữ bí quyết" mà để giữ an toàn cho khách và giữ vụ mùa cho chủ. Một nhát cắt sai trên cây sầu riêng có thể mất cả cành trái, một gốc tiêu bị cuốc trúng rễ có thể chết dần trong vài tháng. Bài này chia việc thành ba nhóm, giải thích vì sao, kèm cách xin việc với chủ sao cho bạn được làm thật mà chủ không phải làm lại sau lưng bạn.
Ba nhóm việc vườn: làm ngay, làm cùng chủ, để nhà vườn
Bảng dưới gom các việc thường gặp ở nhà vườn đồi cà phê, tiêu, cây ăn trái quanh hồ:
| Nhóm | Việc | Vì sao xếp vào nhóm này |
|---|---|---|
| Làm ngay sau vài phút chỉ dẫn | Tưới rau, hái rau, nhặt trứng, cho gà ăn, gom lá rụng, nhặt cỏ trong luống rau, lựa hạt cà phê lép, tách hạt mắc ca bằng dụng cụ cầm tay | Ít rủi ro, sai thì dễ sửa, không đụng hoá chất |
| Làm cùng chủ, chủ làm mẫu trước | Trồng cây con, ra ngôi rau, bón phân hữu cơ quanh gốc, đảo cà phê phơi, buộc dây tiêu, tỉa lá rau sâu, làm giàn bầu bí | Cần đúng kỹ thuật, làm sai ảnh hưởng tới cây nhưng học nhanh |
| Để nhà vườn | Pha và phun thuốc bảo vệ thực vật, bón phân hoá học, cắt cành lớn, leo cây hái trái, dùng máy cắt cỏ, máy cưa, máy xát, sửa điện bơm nước, giết mổ gia cầm | Rủi ro cho sức khoẻ, an toàn hoặc vụ mùa; cần kinh nghiệm hoặc thiết bị bảo hộ |
Bảng là khung chung. Có farmstay cho khách làm thêm việc ở nhóm giữa sau một hai ngày, có nơi chỉ cho khách làm nhóm đầu. Nghe theo chủ là đúng, vì chủ biết vườn và biết cả trách nhiệm nếu khách bị thương.
Những việc nhẹ khách làm ngay mà vẫn có ích thật
Nhổ cỏ trong luống rau bằng tay. Cỏ trong luống rau giành nước và dinh dưỡng của rau. Nhổ bằng tay, nắm sát gốc cỏ rồi kéo chậm khi đất còn ẩm để ra cả rễ. Cỏ nhổ xong gom về đống ủ, không vứt lại trên luống vì có loại rễ còn sống mọc lại.
Gom lá rụng làm phân. Dưới tán sầu riêng, bơ, cây che bóng thường có lớp lá khô. Nhiều nhà vườn gom lá về ủ phân hoặc phủ quanh gốc giữ ẩm. Hỏi chủ lá nào gom về, lá nào để nguyên làm lớp phủ — đó là quyết định của người trồng.
Lựa hạt cà phê, tách hạt mắc ca. Việc ngồi dưới hiên, hợp ông bà và trẻ lớn. Lựa bỏ hạt lép, hạt đen, hạt vỡ ra khay riêng. Tách mắc ca dùng dụng cụ kẹp, không dùng dao hay búa tự chế, tránh dập tay.
Cho gà ăn, thay nước máng. Rải thức ăn theo lượng chủ đưa, không cho gà ăn đồ ăn thừa có xương, có muối, có gia vị. Thay nước máng sạch là việc nhỏ nhưng quan trọng với đàn gà trong mùa khô.
Dọn lối đi trong vườn. Nhặt cành khô, đá, vỏ bao cũ trên lối đi. Lối đi gọn giúp mọi người, kể cả chính bạn ban đêm, đi lại an toàn hơn.
Việc làm cùng chủ: học nhanh, nhưng phải xem mẫu trước
Nhóm việc này là chỗ khách học được nhiều nhất và cũng dễ làm hỏng nhất. Lấy ví dụ trồng cây con: đặt bầu cây sâu quá thì cổ rễ ngập đất dễ thối, nông quá thì rễ hở và cây héo khi nắng lên. Bón phân hữu cơ quanh gốc: rải sát thân cây có thể gây hại cho phần cổ rễ, rải xa quá thì không trúng vùng rễ hút. Buộc dây tiêu vào trụ: buộc chặt bằng dây ni lông mảnh thì vài tháng sau dây thắt vào thân. Những điều này chủ vườn biết bằng tay hơn bằng lời, nên cách học tốt nhất là xem chủ làm vài cây, rồi làm vài cây dưới mắt chủ, sau đó mới làm một mình.
Đảo cà phê đang phơi trên sân hoặc trên bạt cũng là việc cùng chủ. Đảo đều để hạt khô đồng đều, không để lớp dưới ẩm mốc. Trên sân xi măng nóng thì đi dép, đảo theo luống, không giẫm lên hạt. Khi trời chuyển mưa phải gom và che nhanh — đây là lúc khách giúp được nhiều nhất, vì nhà vườn luôn thiếu tay khi mưa đuổi. Nếu bạn ở vào mùa hái cà phê, nói trước với chủ là bạn sẵn sàng phụ gom khi trời mưa, chủ sẽ rất quý.
Vì sao khách không nên đụng tới thuốc bảo vệ thực vật?
Thuốc bảo vệ thực vật là nhóm việc khách không nên tham gia dưới bất kỳ hình thức nào: không pha, không phun, không cầm bình, không rửa bình. Lý do là độc tính. Mỗi loại thuốc có mức độc, đường phơi nhiễm và thời gian cách ly khác nhau, được ghi trên nhãn và quản lý theo quy định về bảo vệ và kiểm dịch thực vật. Người phun phải có đồ bảo hộ, khẩu trang phù hợp, găng tay, biết pha đúng liều và biết xử lý bao bì sau khi dùng. Khách đi nghỉ không có những thứ đó, và một sơ suất nhỏ có thể gây ngộ độc.
Ở farmstay, bạn cần biết thêm ba điều. Một là hỏi chủ lô nào vừa phun để không đi vào, không hái trái, không cho trẻ chơi trong lô đó. Hai là không mở, không ngửi, không di chuyển các can, chai, bao không rõ nội dung trong kho hay chòi vườn. Ba là nếu thấy người có dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn, khó thở sau khi tiếp xúc với hoá chất, đưa ra chỗ thoáng, cởi bỏ quần áo dính hoá chất, rửa da bằng nhiều nước và tìm cơ sở y tế gần nhất, mang theo nhãn sản phẩm nếu có. Farmstay đi theo hướng ít hoá chất vẫn có cây trồng cần xử lý, nên nguyên tắc này áp dụng cho mọi vườn. Chủ farmstay tử tế sẽ tự báo lịch phun cho khách; nếu không được báo, chính bạn nên hỏi trước mỗi lần dẫn trẻ ra những lô cây xa nhà.
Những việc khác nên để nhà vườn, kể cả khi bạn thấy mình làm được
Ngoài thuốc, còn một số việc có rủi ro mà nhà vườn thường không giao cho khách:
- Leo cây hái sầu riêng, bơ, mít: sầu riêng chín rụng hoặc cắt bằng dây, người dưới gốc có thể bị trái rơi trúng. Không đứng dưới tán sầu riêng mùa trái chín.
- Dùng máy cắt cỏ, máy cưa, máy xát: lưỡi quay nhanh, văng đá, cần đồ bảo hộ và kinh nghiệm.
- Cắt cành lớn, tạo tán: là quyết định kỹ thuật ảnh hưởng nhiều mùa vụ; cắt sai không sửa được.
- Sửa điện, máy bơm, đường ống chính: điện ngoài vườn gặp nước là nguy hiểm.
- Bón phân hoá học, quyết định lượng bón: phân hoá học dính tay, vào mắt; bón sai có thể làm cháy rễ.
- Giết mổ gia cầm: cần dụng cụ, vệ sinh và cũng không phải trải nghiệm khách nào cũng muốn chứng kiến, đặc biệt là trẻ nhỏ.
Bạn vẫn có thể đứng xem từ khoảng cách an toàn nếu chủ đồng ý. Xem chủ tỉa một cây cà phê sau vụ và hỏi vì sao cắt cành này mà giữ cành kia là một buổi học rất thú vị mà không cần tự tay cầm kéo.
Xin việc với chủ vườn thế nào cho đúng
Cách bạn đề nghị ảnh hưởng nhiều tới việc chủ có giao việc thật hay chỉ "cho làm cho vui":
- Nói từ tối hôm trước: bạn muốn làm vườn buổi sáng, khoảng bao lâu, có trẻ đi cùng hay không.
- Hỏi "mai vườn cần việc gì" thay vì "cho em làm thử cái gì". Câu đầu cho chủ thấy bạn muốn giúp thật.
- Nói rõ sức của mình: đau lưng, không chịu nắng, sợ côn trùng, dị ứng bụi — để chủ chọn việc hợp.
- Hỏi dụng cụ để ở đâu, dùng xong cất ở đâu, và làm theo đúng.
- Làm hết phần đã nhận, nếu mệt thì báo để chủ biết chỗ dở, đừng bỏ ngang trên luống.
- Cuối buổi rửa dụng cụ, cất đúng chỗ, hỏi chủ xem phần mình làm đã ổn chưa.
Sau một hai buổi như vậy, nhiều chủ vườn sẽ tự giao thêm việc hay hơn. Chủ vườn tin khách qua những luống đã làm xong và làm đúng, không qua lời hứa buổi tối.
Nhìn từ phía nhà vườn: khi nào khách phụ việc thật sự có ích
Với một gia đình làm vườn vài hecta cà phê, tiêu, cây trái quanh hồ, một khách phụ việc hai tiếng mỗi sáng không làm thay đổi sản lượng vụ mùa. Cái có ích thật nằm ở chỗ khác: những việc lặt vặt tốn thời gian mà nhà vườn hay phải dời lại, như nhổ cỏ luống rau, lựa hạt, dọn lối đi, phụ gom nông sản khi mưa đuổi. Khách làm những việc này chu đáo là chủ có thêm thời gian cho việc chuyên môn. Ngược lại, khách đòi làm việc khó rồi làm sai, chủ phải sửa lại, thì việc phụ thành việc thêm.
Một điều nhà vườn hay nói với nhau là khách tốt không phải khách làm nhiều mà khách làm xong. Nhận một luống thì làm hết luống, nhận đảo một sân cà phê thì đảo hết sân, mệt thì báo để chủ biết. Cũng nên hiểu rằng chủ farmstay đang làm hai nghề một lúc: nghề vườn và nghề đón khách. Bữa sáng, dọn phòng, trả lời tin nhắn của khách đến sau đều lấy thời gian của họ. Một khách tự lo được việc của mình, hỏi đúng lúc và không hỏi lại cùng một điều nhiều lần là đã đỡ cho chủ rất nhiều, chưa cần cầm cuốc.
Ví dụ chia việc cho một nhóm năm người trong một buổi sáng
Ví dụ giả định một nhóm gồm hai vợ chồng, một ông bà và hai đứa trẻ tám, mười một tuổi, ở farmstay có luống rau, chuồng gà và sân phơi cà phê đầu mùa:
| Người | Việc | Thời lượng gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bố | Nhổ cỏ luống rau cùng chủ, sau đó tự làm thêm hai luống | Khoảng hai giờ | Đi găng, ngồi ghế thấp thay vì cúi gập lưng |
| Mẹ | Đảo cà phê trên sân phơi, phụ gom khi trời chuyển mây | Một đến hai giờ, chia nhiều lượt | Đội nón rộng vành, đi dép khi sân nóng |
| Ông hoặc bà | Lựa hạt cà phê lép dưới hiên, phụ nhặt rau | Tuỳ sức, ngồi trong bóng | Uống nước đều, không đứng lâu ngoài nắng |
| Bé mười một tuổi | Tưới luống rau gần nhà, gom lá về đống ủ | Khoảng một giờ | Có người lớn trong tầm mắt |
| Bé tám tuổi | Nhặt trứng, cho gà ăn, thay nước máng cùng chủ | Nửa giờ đến một giờ | Rửa tay ngay sau khi ra khỏi chuồng |
Ví dụ này để thấy một buổi vườn có thể chia sao cho ai cũng có phần hợp sức, không ai phải làm việc mình không muốn. Đến khoảng mười giờ rưỡi cả nhóm dừng, rửa tay chân và nghỉ trưa — đó là lúc chủ vườn tiếp tục những phần cần tay nghề.
Câu hỏi thường gặp
Khách ở farmstay có được làm việc vườn nặng không?
Có thể nếu chủ đồng ý và bạn đủ sức, nhưng nên bắt đầu bằng việc nhẹ. Việc nặng như cuốc đất đồi, vác bao phân dễ gây đau lưng ở người không quen. Việc có máy móc hoặc hoá chất thì nên để nhà vườn làm.
Làm vườn ở farmstay có được trừ tiền phòng không?
Đó là thoả thuận riêng của từng nơi, thường chỉ có khi ở dài ngày và hai bên nói rõ từ trước. Với khách ở vài đêm, làm vườn thường là trải nghiệm tự nguyện, không tính công.
Trẻ em làm được những việc vườn nào?
Trẻ làm tốt các việc như tưới bằng bình nhỏ, nhặt trứng, cho gà ăn, gom lá, gieo hạt vào khay, lựa hạt dưới hiên. Không cho trẻ cầm dao, liềm, kéo cắt cành, không cho vào lô vừa phun thuốc hoặc gần ao hồ khi không có người lớn.
Có cần mang găng tay riêng khi làm vườn không?
Nên mang một đôi găng tay vải phủ cao su vừa tay. Farmstay thường có găng nhưng không đủ cỡ cho mọi người. Găng giúp tránh phồng tay, gai và côn trùng, nhưng vẫn nên rửa tay kỹ sau khi làm.
Nếu lỡ làm hỏng cây của chủ vườn thì sao?
Báo ngay cho chủ, đừng giấu. Nhiều lỗi như gãy một nhánh rau, nhổ nhầm một cây con là chuyện nhỏ và sửa được. Chủ biết sớm thì xử lý sớm. Giấu đi mới làm mất lòng tin.