Ở farmstay quanh hồ Tà Đùng, bạn chụp vườn cây, mặt hồ, sương sớm, bữa ăn của mình thoải mái; nhưng muốn chụp người, kể cả chủ nhà, người làm thuê hay trẻ con hàng xóm, phải hỏi trước và tôn trọng câu trả lời. Chụp trong nhà ở của chủ, đăng ảnh có thể lộ vị trí hoặc đời sống riêng của gia đình họ, và bay flycam trên vườn hay trên hồ cũng cần hỏi và kiểm quy định trước.
Đây không chỉ là phép lịch sự. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình (Điều 32): việc sử dụng hình ảnh của một người, về nguyên tắc, phải được người đó đồng ý. Với trẻ em, ngoài ý của các em, cần hỏi cha mẹ hoặc người trông nom. Các trường hợp ngoại lệ và quy định chi tiết nên đọc ở văn bản hiện hành.
Bài này viết cho người thích chụp ảnh khi ở vườn: chụp người thế nào cho tự nhiên mà vẫn đúng, chỗ nào không nên đưa máy lên, đăng mạng ra sao để không gây phiền cho nhà vườn, và những điều cần biết trước khi cất cánh flycam.
Vì sao chụp người ở nhà vườn lại cần hỏi?
Khu vườn là nơi làm việc của người ta. Người đang hái cà phê, đang gánh phân, đang ngồi nghỉ trong chòi với quần áo lấm đất không ở trong trạng thái họ muốn xuất hiện trên mạng của người lạ. Họ có thể không phản đối thẳng, nhất là khi bạn là khách của nhà bên cạnh, nhưng điều đó không có nghĩa là họ đồng ý. Ở vùng nông thôn, người ta ngại làm mất lòng khách hơn là ngại bị chụp.
Có những người có lý do riêng để không muốn bị chụp: không muốn người thân ở xa biết mình đang làm thuê, không muốn hình ảnh mình gắn với một nơi cụ thể, hay đơn giản là không thích. Với đồng bào dân tộc thiểu số, việc chụp ảnh người, nhất là người lớn tuổi, có khi gắn với những quan niệm riêng mà khách không hiểu hết. Một câu hỏi ngắn tránh cho bạn mọi giả định sai.
Ngoài lý do tôn trọng, còn lý do pháp lý vừa nêu: hình ảnh cá nhân được pháp luật bảo vệ. Chụp một khung cảnh rộng có người ở xa, không nhận ra mặt, khác với chụp cận một người rồi đăng lên kèm lời bình. Càng cận, càng nhận ra được người, càng phải xin phép rõ ràng.
Cuối cùng là chuyện của chính farmstay nơi bạn ở. Hàng xóm khó chịu vì khách chụp mình sẽ trách chủ farmstay, không trách khách. Giữ cho chủ nhà khỏi những phiền phức ấy cũng là một phần của việc làm khách tử tế.
Hỏi thế nào cho tự nhiên, không làm người ta khó xử
Xin phép chụp không cần trịnh trọng. Một cách làm quen thuộc với người chụp ảnh đường phố có kinh nghiệm:
- Hạ máy xuống, chào hỏi và nói chuyện trước, đừng mở đầu bằng câu xin chụp.
- Hỏi về việc họ đang làm: cây gì, hái thế nào, làm từ mấy giờ. Bắt chuyện thật thì xin chụp mới tự nhiên.
- Hỏi rõ: "Cho con chụp cô một tấm đang hái cà phê được không ạ?" Nói luôn nếu bạn định đăng lên mạng.
- Chấp nhận câu trả lời "thôi" hoặc một cái lắc đầu, không nài, không chụp lén sau đó.
- Nếu được đồng ý, chụp nhanh, không bắt tạo dáng lâu, không làm gián đoạn việc của họ.
- Cho họ xem ảnh vừa chụp; nếu họ muốn xoá, xoá ngay trước mặt.
- Nếu hứa gửi ảnh, nhờ chủ farmstay chuyển giúp hoặc gửi đúng như đã hứa.
Khi hai bên không cùng tiếng nói, cử chỉ chỉ vào máy ảnh rồi chờ một cái gật đầu vẫn là xin phép. Không gật đầu thì không chụp.
Một mẹo nhỏ: nếu bạn muốn ảnh tự nhiên, hãy hỏi trước rồi ở lại thêm một lúc, nói chuyện hoặc phụ một tay. Khi người ta đã quen với sự có mặt của bạn và máy ảnh, những tấm ảnh tốt nhất thường đến sau đó, với sự đồng ý đã có từ đầu.
Người làm thuê, đồng bào và trẻ em hàng xóm
Người làm thuê trong vườn là nhóm bị chụp nhiều nhất mà ít được hỏi nhất, vì khách nghĩ họ là "một phần của cảnh vườn". Họ không phải. Họ đang đi làm, như bạn ngồi văn phòng. Nếu bạn không thích người lạ chụp mình lúc đang làm việc rồi đăng lên mạng, họ cũng vậy. Hỏi chủ farmstay trước xem mọi người có ngại không, rồi hỏi trực tiếp từng người.
Vùng quanh hồ có đồng bào M'Nông, Mạ và nhiều dân tộc khác. Trang phục, nhà sàn, lễ hội của họ là thứ khách hay muốn chụp. Hãy đối xử với họ như những người hàng xóm bình thường, không phải như cảnh lạ để sưu tầm. Không chụp vào nhà người ta qua cửa, không đi theo chụp người đang làm việc riêng, và nếu được mời dự một dịp lễ, hỏi chủ nhà xem có được chụp không, chụp chỗ nào.
Trẻ em là nhóm cần thận trọng nhất. Chụp trẻ con nhà chủ hay hàng xóm cần sự đồng ý của bố mẹ các em, không chỉ của các em. Tránh chụp trẻ khi đang tắm, thay đồ, hay trong hoàn cảnh các em có thể bị trêu chọc sau này. Nếu muốn đăng, che mặt hoặc chọn ảnh không nhận ra được các em, và không ghi tên, trường, thôn.
Chụp trong nhà, bếp và phòng của chủ
Phòng của bạn và hiên phòng là chỗ chụp thoải mái. Bếp, nhà ở của gia đình chủ, kho, chuồng trại là không gian riêng của họ. Ảnh chụp những chỗ ấy có thể vô tình cho thấy đồ đạc, tài sản, thuốc men, giấy tờ treo trên tường, hay hoàn cảnh sống mà chủ nhà không muốn người khác xem. Muốn chụp bếp củi đang nấu, nồi cơm trên bếp, hỏi trước một câu.
Nhiều chủ farmstay vui khi khách chụp bữa ăn, góc vườn, căn phòng đẹp để đăng lên, vì đó là cách farmstay được nhiều người biết. Nhưng họ có thể muốn bạn không chụp phần nhà đang sửa, chỗ để đồ ngổn ngang, hay góc sinh hoạt của người già trong nhà. Một câu "nhà mình có chỗ nào không muốn khách chụp không ạ" khi mới đến giúp bạn biết ranh giới ngay từ đầu.
Đừng chụp hoặc quay lén cuộc trò chuyện với chủ nhà, nhất là những câu chuyện riêng về gia đình, đất đai, tiền bạc. Người ta kể vì tin bạn là khách trong nhà, không phải vì muốn câu chuyện của mình lên mạng.
Đăng ảnh lên mạng: những thứ nên tránh để lộ
Vị trí chính xác của nhà chủ. Gắn định vị chi tiết, chụp rõ cổng nhà, đường vào có thể khiến người lạ tìm tới tận nơi. Với farmstay đã công khai thì không sao, nhưng nhà hàng xóm, chòi rẫy, nhà người làm thuê thì khác. Dùng định vị chung theo vùng thay vì điểm chính xác.
Tài sản trong vườn. Ảnh chụp rõ máy móc, kho chứa cà phê đang phơi, vườn sầu riêng sắp thu hoạch kèm vị trí có thể là thông tin cho kẻ trộm. Nhà vườn vùng xa lo chuyện mất trộm nông sản vào mùa thu hoạch hơn khách nghĩ.
Đời sống riêng của gia đình chủ. Ảnh người già, người bệnh, trẻ nhỏ trong nhà, ảnh nhà cửa đang dở dang, kèm lời kể hoàn cảnh, dù với ý tốt, có thể làm chủ nhà khó xử với họ hàng, làng xóm.
Lời bình chê bai. Đăng ảnh phòng có côn trùng, bếp củi ám khói kèm lời bình chê bai thường không công bằng với một vùng đất có điều kiện khác thành phố. Góp ý thì nói trực tiếp với chủ nhà.
Thời gian thực khi bạn vắng nhà. Đây là lời nhắc cho chính bạn: đăng ảnh đang đi xa ngay lập tức cho người khác biết nhà bạn ở thành phố đang không có ai. Nhiều người chọn đăng sau khi về.
Bay flycam trên vườn và trên hồ: kiểm gì trước
Cảnh hồ Tà Đùng với những đảo nhỏ phủ rừng nhìn từ trên cao rất đẹp, nên nhiều người mang flycam theo. Trước hết cần biết việc bay thiết bị bay không người lái ở Việt Nam chịu sự quản lý của nhà nước, và theo các quy định hiện hành, bay flycam nói chung phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép. Quy định trong lĩnh vực này đã và đang thay đổi; trước chuyến đi, hãy tìm đọc văn bản mới nhất và hỏi cơ quan chức năng nếu chưa rõ.
Hồ Tà Đùng là hồ chứa của một công trình thủy điện. Khu vực đập và công trình năng lượng thường có giới hạn riêng về việc bay và chụp ảnh. Ngoài ra, vùng rừng quanh hồ còn có rừng phòng hộ, khu bảo tồn với những quy định riêng. Không biết rõ thì không bay.
Ở mức đời thường, flycam còn gây phiền cho người xung quanh. Tiếng cánh quạt kêu vo ve trên đầu làm nhà vườn, hàng xóm khó chịu, làm chó sủa, gà vịt chạy tán loạn, và có thể làm ong trong vườn bị kích động. Bay qua vườn hàng xóm, qua nhà người ta có thể bị coi là xâm phạm đời sống riêng. Nếu đã đủ điều kiện bay theo quy định, vẫn nên hỏi chủ farmstay và hàng xóm gần, bay ngắn, tránh giờ sáng sớm và tối, giữ khoảng cách với người và nhà.
Đi tìm góc chụp trong vườn mà không làm hỏng cây, không làm chậm việc
Không bẻ cành, ngắt hoa để tạo dáng. Hoa cà phê nở trắng vườn sau đợt tưới hay mưa đầu mùa chính là trái của vụ sau. Một cành hoa bẻ xuống để cầm chụp là một chùm cà phê nhà vườn mất. Trái sầu riêng, bơ, chùm tiêu đang non cũng vậy: chụp trên cây, không vặn, không kéo cành xuống ngang mặt.
Không giẫm luống rau, không bước lên cà phê đang phơi. Muốn có góc từ trên nhìn xuống sân phơi hay luống rau, hỏi chủ nhà chỗ đứng. Luống đất vừa xới mà in dấu giày thì cây con dễ chết, còn cà phê trên sân phơi mà bị giẫm thì vỡ hạt, dính đất.
Không leo trụ tiêu, không trèo cây, không đứng mép dốc. Trụ tiêu, cành sầu riêng, bờ taluy đất đỏ không chịu được sức nặng người lớn và rất trơn sau mưa. Một tấm ảnh từ trên cao không đáng một lần ngã. Góc cao an toàn thường là hiên nhà, bậc thềm hay khoảng đồi trống chủ nhà chỉ cho.
Đặt máy xuống khi đang phụ việc. Lúc đang cùng nhà vườn hái, cào, gom hay khiêng, người cầm điện thoại chụp liên tục làm cả nhóm chậm lại và dễ vấp. Làm xong một lượt việc rồi hãy chụp, hoặc nhờ một người trong nhóm không làm việc giữ máy.
Chụp gì thoải mái, gì nên hỏi, gì không nên
Bảng tổng hợp để dùng ngay khi đang cầm máy trong vườn.
| Thoải mái chụp | Hỏi trước rồi chụp | Không nên chụp |
|---|---|---|
| Vườn cây, hoa cà phê, trái trên cây ở vườn farm nơi bạn ở | Chủ nhà, người trong gia đình chủ | Người đang tắm, thay đồ, đang ốm |
| Mặt hồ, sương sớm, trời sao | Người làm thuê, người đang làm rẫy | Trẻ em khi chưa có sự đồng ý của bố mẹ |
| Phòng, hiên phòng của mình | Bếp, nhà ở, kho của chủ | Chụp lén qua cửa nhà người khác |
| Bữa ăn của mình | Đồng bào trong trang phục, nhà sàn, dịp lễ | Giấy tờ, tài sản, tiền bạc của chủ |
| Người đi cùng bạn | Vật nuôi của nhà vườn | Flycam qua nhà, vườn người khác khi chưa hỏi |
| Cảnh rộng có người ở xa không nhận ra mặt | Cận cảnh tay người đang làm việc | Ảnh kèm định vị chính xác nhà hàng xóm |
Bảng dùng như một mặc định. Chủ farmstay, người được chụp hay bố mẹ trẻ nói khác thì theo họ. Nghi ngờ thì hỏi; hỏi thừa không ai trách, chụp thiếu hỏi thì có.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người dân ở Tà Đùng có cần xin phép không?
Có. Chụp cận, nhận ra được mặt, đặc biệt khi định đăng lên mạng, cần hỏi và được đồng ý. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Cảnh rộng có người ở xa không nhận ra thì thoải mái hơn, nhưng vẫn nên tôn trọng nếu ai đó ra hiệu không muốn bị chụp.
Chụp trẻ em hàng xóm ở farm có được không?
Cần sự đồng ý của bố mẹ các em, không chỉ của các em. Tránh chụp trẻ lúc tắm, thay đồ hay hoàn cảnh nhạy cảm. Nếu đăng lên mạng, chọn ảnh không nhận ra mặt và không ghi tên, trường, thôn của các em.
Có nên gắn định vị khi đăng ảnh farmstay?
Với farmstay đã công khai và chủ nhà đồng ý thì được. Với nhà hàng xóm, chòi rẫy, vườn đang thu hoạch, nên dùng định vị chung theo vùng thay vì điểm chính xác, để không cung cấp thông tin cho người có ý xấu.
Bay flycam ở hồ Tà Đùng có cần xin phép không?
Theo quy định hiện hành, bay thiết bị bay không người lái nói chung phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, và khu vực công trình thủy điện, rừng phòng hộ có thể có giới hạn riêng. Quy định thay đổi theo thời gian; hãy kiểm văn bản mới nhất trước chuyến đi và hỏi chủ farmstay, hàng xóm trước khi bay.
Người ta không cho chụp thì có nên chụp lén không?
Không. Khi người được hỏi đã từ chối, chụp lén là vi phạm sự tôn trọng tối thiểu và có thể vi phạm quyền đối với hình ảnh của họ. Cất máy, cảm ơn, và nếu muốn, ghi lại câu chuyện bằng chữ thay vì ảnh.
Chủ farmstay có thích khách chụp ảnh đăng mạng không?
Phần lớn chủ farmstay vui khi khách chụp vườn, phòng, bữa ăn và đăng lên, vì đó là cách người khác biết tới họ. Nhưng có góc họ không muốn lộ ra. Hỏi một câu khi mới đến là biết chỗ nào nên tránh.