Những cây cao thẳng, tán thưa đứng rải rác hoặc thành hàng giữa vườn cà phê ở farmstay Tà Đùng phần lớn là cây che bóng và cây chắn gió, không phải cây trồng để thu hoạch. Chúng làm vườn mát hơn, giảm gió khô mùa nắng, giữ đất trên sườn dốc, góp lá rụng làm phân; một số loài họ đậu còn giúp đất thêm đạm. Cây hay gặp ở Tây Nguyên là muồng đen, keo dậu, các loài keo, cùng những cây ăn trái lớn trồng xen như sầu riêng, bơ, mắc ca.
Khách ở farmstay thường để ý tới cà phê, tiêu, trái cây, mà ít hỏi về những cây không cho trái này. Nhưng chính chúng làm nên cảm giác "ở giữa vườn" khác với "ở cạnh rẫy": có bóng mát để đi bộ buổi trưa, có tiếng chim, có lá rơi trên mái.
Bài này giải thích từng nhóm cây, chúng làm gì cho vườn, vì sao có vườn nhiều cây che bóng, có vườn trơ trọi, và vài điều bạn nên biết khi đi lại hay ngồi dưới những cây này.
Vì sao cà phê cần bóng mát
Cây cà phê vốn có nguồn gốc là cây bụi dưới tán rừng. Khi được trồng ngoài nắng trống, cà phê vẫn sống và có thể cho năng suất cao nếu được bón và tưới nhiều, nhưng chịu nhiều áp lực: lá cháy nắng những trưa mùa khô, đất khô nhanh, cây ra trái quá sức rồi suy kiệt. Một tầng cây che bóng vừa phải giúp giảm nhiệt độ quanh tán cà phê, giữ ẩm cho đất, làm cây ra hoa và nuôi trái đều hơn.
Bóng mát cũng có cái giá: che quá dày thì cà phê thiếu sáng, ra ít hoa, ít trái và dễ bệnh do ẩm. Vì thế nhà vườn không để cây che bóng mọc tự do mà tỉa tán hằng năm, thường vào trước mùa mưa, để giữ một lớp bóng "lốm đốm" chứ không kín. Mức che bao nhiêu là vừa phụ thuộc độ cao, hướng dốc, giống cà phê và kinh nghiệm của từng nhà, không có con số chung.
Vào những năm cà phê được giá, nhiều vườn ở Tây Nguyên chặt bớt cây che bóng để thâm canh; khi gặp hạn hán, sâu bệnh hoặc giá xuống, nhiều nhà lại trồng lại cây che bóng và trồng xen cây ăn trái. Vì vậy đi quanh Tà Đùng, bạn sẽ gặp đủ kiểu: vườn trơ nắng, vườn thưa vài hàng muồng, vườn rợp như rừng nhỏ. Mỗi kiểu là một lựa chọn của chủ vườn.
Những cây che bóng, chắn gió hay gặp và cách nhận ra
Tên gọi địa phương có thể khác nhau, và không phải vườn nào cũng có đủ. Bảng dưới gom những cây hay gặp nhất ở vườn cà phê Tây Nguyên để bạn hỏi chủ nhà cho chắc:
| Cây | Nhận ra thế nào | Thường dùng để |
|---|---|---|
| Muồng đen | Thân gỗ cao, lá kép lông chim, chùm hoa vàng ở ngọn | Che bóng lâu năm, chắn gió quanh lô, lấy gỗ củi khi tỉa |
| Keo dậu | Cây nhỏ đến vừa, lá kép li ti, quả đậu dẹt dài thành chùm | Che bóng, làm trụ tiêu, lá làm phân xanh, thêm đạm cho đất |
| Các loài keo (keo lá tràm, keo tai tượng) | Thân thẳng, "lá" dài hình lưỡi liềm, hoa vàng dạng bông | Hàng chắn gió dọc bờ lô, đường đi |
| Đậu triều | Cây bụi cao ngang người, lá ba chét, quả đậu nhỏ | Che bóng tạm cho cà phê non, cải tạo đất những năm đầu |
| Muồng hoa vàng | Cây bụi thấp, hoa vàng dạng đậu, quả phồng như túi | Phủ đất, phân xanh giữa hàng cà phê non |
| Sầu riêng, bơ, mắc ca | Cây ăn trái lớn trồng xen trong hàng cà phê | Vừa che bóng, chắn gió, vừa cho thêm vụ thu |
Keo dậu và một số loài keo có khả năng lan rộng bằng hạt; nhà vườn thường phải nhổ cây con mọc lan. Nếu bạn thấy những cây con cùng loại mọc dày ở bờ lô, đó là lý do. Cây họ đậu như keo dậu, đậu triều, muồng hoa vàng có nốt sần ở rễ chứa vi khuẩn cố định đạm từ không khí, đó là cơ sở cho câu "trồng cây đậu để nuôi đất" của người làm vườn.
Gió mùa khô và hàng cây chắn gió
Mùa khô ở cao nguyên thường có những đợt gió mạnh, hanh và lạnh về đêm. Gió thổi qua vườn trống làm đất mất ẩm nhanh hơn, lá cà phê rách, cành non gãy, hoa và trái non rụng, bụi đất đỏ bay mù. Vườn trên đỉnh đồi hay sườn đón gió chịu nặng nhất. Hàng cây chắn gió trồng dọc bờ lô, vuông góc với hướng gió chính, làm giảm sức gió cho một dải vườn phía sau.
Nếu ở farmstay vào mùa khô, bạn sẽ cảm nhận được rõ điều này khi đi bộ: ra khỏi hàng muồng, keo là gió quất vào mặt, bước vào sau hàng cây thì im hẳn. Đó cũng là lý do nhiều farmstay dựng nhà gỗ, chòi nghỉ phía sau một hàng cây cao chứ không trên đỉnh trống, dù chỗ trống nhìn hồ đẹp hơn.
Hàng chắn gió có điều cần để ý: cây cao trong gió mạnh có thể gãy cành, nhất là sau trận mưa giông đầu mùa mưa khi đất mềm, rễ yếu. Ngày gió lớn, đừng dựng lều, mắc võng hay đỗ xe dưới hàng cây cao. Sau giông, đi trong vườn nhìn lên trên đầu, cành gãy treo lơ lửng là mối nguy thật.
Hàng chắn gió còn có một tác dụng khách ít nghĩ tới: giữ bớt bụi đỏ. Những ngày gió hanh cuối mùa khô, nhà nằm sau hàng cây ít bám bụi hơn hẳn, quần áo phơi ngoài sân cũng sạch hơn.
Cây che bóng làm gì cho đất và cho khu vườn
Lá rụng thành lớp phủ. Mỗi mùa, cây che bóng rụng lá và được tỉa cành. Lá, cành nhỏ phủ trên mặt đất giữ ẩm, giảm cỏ dại, rồi mục ra thành mùn. Bạn sẽ thấy dưới tán vườn có bóng, đất mềm, nhiều lá mục, khác hẳn đất đỏ khô cứng ở vườn trơ nắng.
Giữ đất trên dốc. Rễ cây lâu năm bám sâu và rộng, giữ lớp đất trên sườn đồi khi mưa lớn. Vườn quanh hồ Tà Đùng phần nhiều nằm trên dốc, mất lớp đất mặt là mất phần màu mỡ nhất.
Thêm đạm. Cây họ đậu như keo dậu, đậu triều có khả năng cố định đạm. Lá của chúng khi tỉa xuống làm phân xanh cho cà phê. Nhiều nhà vườn vẫn dùng cách này để bớt một phần phân bón mua ngoài, dù nó không thay hẳn được phân bón.
Nơi ở của chim và côn trùng có ích. Tầng cây cao là chỗ chim đậu, làm tổ; nhiều loài chim ăn sâu bọ trong vườn. Vườn có cây che bóng thường nghe tiếng chim nhiều hơn, điều mà khách ở farmstay rất dễ nhận ra vào sáng sớm.
Củi và gỗ nhỏ. Cành tỉa từ cây che bóng thường là nguồn củi cho bếp nhà vườn. Nếu farmstay nấu bếp củi, phần lớn củi đến từ chính những cây này, không phải từ rừng.
Cây phủ đất giữa hàng cà phê
Ngoài tầng cây cao, nhiều vườn ở Tây Nguyên còn có một tầng thấp hơn mắt cá: cây phủ đất giữa các hàng cà phê. Đó có thể là lớp cỏ tự nhiên được cắt thấp chứ không diệt hết, là muồng hoa vàng, đậu triều trồng xen cà phê non, hoặc những loài cây họ đậu bò sát đất mà một số vườn thử nghiệm làm thảm xanh. Mục đích chung là che đất khỏi mưa đánh và nắng đốt, giảm xói mòn, giữ ẩm, nuôi vi sinh vật trong đất.
Khách mới đến hay tưởng vườn có cỏ giữa hàng là vườn bỏ bê. Thật ra ngày càng nhiều nhà vườn chủ động giữ cỏ, chỉ cắt cho thấp, vì đất trống trên dốc mất nhanh hơn ta nghĩ. Cỏ cắt ra lại được gom phủ quanh gốc cà phê. Hỏi chủ nhà "vườn mình giữ cỏ hay làm sạch cỏ" là một câu mở chuyện rất hay về cách làm nông của họ.
Đi lại trong vườn có thảm phủ, bạn nên đi đúng lối mòn. Lớp phủ dày có thể che hố trồng, đá, ống tưới, và cũng là chỗ rắn, rết trú. Đi giày kín, cầm cây gậy gõ nhẹ phía trước khi đi qua cỏ cao là thói quen tốt ở mọi vườn vùng đồi.
Mùa tỉa cây che bóng: khách sẽ thấy gì
Cây che bóng không tự giữ được độ thưa vừa phải; nhà vườn phải tỉa. Việc tỉa thường làm vào khoảng cuối mùa khô hoặc đầu mùa mưa, trước khi cây che bóng ra lá mạnh, để cà phê có đủ sáng khi bước vào mùa nuôi trái. Có vườn tỉa nhẹ hằng năm, có vườn vài năm mới chặt hạ ngọn một lần. Với hàng chắn gió, nhà vườn thường giữ cao hơn và chỉ tỉa cành thấp để gió không lùa vào gốc.
Nếu ở farmstay đúng mùa tỉa, khu vườn sẽ khác hẳn trong vài ngày: tiếng cưa máy, cành lá chất đầy giữa hàng, ánh nắng bỗng rọi xuống những chỗ trước đó rợp bóng. Cành lớn được cắt khúc làm củi, xếp thành đống hong khô dưới mái; lá và cành nhỏ được rải giữa hàng cà phê làm lớp phủ. Vài tuần sau, cây che bóng ra lá non, vườn lại dần mát.
Khách không nên tham gia cưa chặt trên cao, nhưng có thể phụ những việc dưới đất như kéo cành nhỏ vào giữa hàng, xếp củi, gom lá phủ quanh gốc, khi chủ nhà cho phép và người cưa đã dừng máy. Đứng xa khu đang cưa ít nhất gấp đôi chiều cao của cây, đội mũ, đi giày kín. Trẻ em nên ở trong nhà hoặc ở khu khác của vườn khi người lớn đang tỉa cây.
Một điều nhỏ mà thú vị: sau mùa tỉa, chim trong vườn thường ồn ào hơn vài ngày vì phải tìm chỗ đậu mới, và côn trùng trên lá cành vừa đốn bò ra khắp nơi. Đó là dịp tốt để cho trẻ quan sát.
Khi ở dưới tán cây che bóng: vài điều nên biết
Cây che bóng là chỗ mát để đi bộ, đọc sách, ngồi nghỉ. Một vài điều giúp bạn tận hưởng mà an toàn:
- Đừng mắc võng vào cây che bóng khi chưa hỏi chủ. Có cây thân giòn, có cây đang làm trụ cho tiêu, có cây chủ sắp tỉa.
- Mùa tỉa cành, tránh đứng gần người đang cưa, chặt trên cao; cành rơi không theo hướng bạn nghĩ.
- Quả đậu khô của keo dậu, muồng có thể rơi lả tả khi gió, không nguy hiểm nhưng dính đầy tóc áo.
- Không để trẻ nhai lá, hạt các loài cây họ đậu: một số loài có chất không tốt cho người và vật nuôi khi ăn nhiều.
- Giông chiều mùa mưa: vào nhà, đừng trú dưới cây cao một mình giữa vườn trống vì nguy cơ sét.
- Muốn mang cây con hay hạt về trồng, hỏi chủ nhà trước; nhiều loài lan rất nhanh và có thể gây hại ở nơi khác.
Nhìn lại, những cây cao không cho trái này là "bộ khung" của một vườn farmstay: không có chúng, vườn chỉ còn là những hàng cà phê phơi nắng. Lần sau ngồi ở hiên, thử đếm xem quanh nhà có bao nhiêu cây che bóng, và hỏi chủ nhà cây nào do chính tay họ trồng.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao giữa vườn cà phê ở Tà Đùng là cây gì?
Thường là cây che bóng hoặc chắn gió như muồng đen, keo dậu, các loài keo, hoặc cây ăn trái lớn trồng xen như sầu riêng, bơ, mắc ca. Mỗi vườn một kiểu; hỏi chủ farmstay để biết đúng tên cây trong vườn mình đang ở.
Vì sao có vườn cà phê nhiều cây che bóng, có vườn lại không?
Đó là lựa chọn của từng nhà vườn. Vườn trơ nắng có thể cho năng suất cao nếu đầu tư nhiều phân, nước, nhưng chịu hạn và gió kém. Vườn có bóng mát ổn định hơn, đất tốt hơn, đổi lại phải tỉa và chia bớt ánh sáng.
Cây họ đậu giúp đất thế nào?
Rễ cây họ đậu có nốt sần chứa vi khuẩn cố định đạm từ không khí. Khi lá, cành của chúng được tỉa và phủ xuống đất rồi mục ra, đạm và chất hữu cơ trả lại cho đất. Đây là cách nuôi đất lâu đời trong vườn cà phê.
Ngồi dưới cây che bóng ngày gió lớn có an toàn không?
Không nên. Cây cao trong gió mạnh, nhất là sau mưa khi đất mềm, có thể gãy cành hoặc bật gốc. Ngày gió lớn hoặc có giông, nên vào nhà, không dựng lều, mắc võng hay đỗ xe dưới hàng cây cao.
Vì sao vườn cà phê để cỏ giữa các hàng?
Nhiều nhà vườn giữ cỏ và cắt thấp thay vì diệt sạch để che đất khỏi mưa xói và nắng đốt, giữ ẩm và nuôi đất. Cỏ cắt ra được phủ quanh gốc cà phê. Đó là chủ ý, không phải vườn bị bỏ.
Có thể xin cây con, hạt cây che bóng mang về trồng không?
Nên hỏi chủ nhà trước và cân nhắc kỹ. Một số loài như keo dậu lan rất nhanh bằng hạt và có thể thành cây dại khó kiểm soát ở nơi khác. Chọn cây phù hợp với nơi mình trồng là cách an toàn hơn.