Mắc ca trong vườn farmstay ở Tà Đùng là cây thân gỗ tán rậm, lá cứng mép có răng gai, mọc vòng quanh cành; mùa khô trổ những chùm hoa dài thõng xuống, mùa mưa cho quả tròn vỏ xanh, khi già vỏ nứt và hạt rụng xuống gốc. Bên trong lớp vỏ xanh là hạt có vỏ nâu bóng cứng đến mức tay không và răng không mở được.
Mắc ca đến Tây Nguyên muộn hơn cà phê, hồ tiêu rất nhiều, chỉ phổ biến trong vườn đồi những năm gần đây, thường trồng xen cà phê để làm cây che bóng, chắn gió và có thêm nguồn thu. Nhiều farmstay quanh hồ có vài hàng mắc ca dọc lối đi hoặc bờ lô, nên bạn sẽ gặp chúng sớm thôi.
Bài này giúp bạn nhận ra cây, theo dõi mùa hoa và mùa hạt, hiểu chuyện nhặt và phơi hạt ở nhà vườn, tách hạt sao cho không đập vào tay, và một lưu ý quan trọng nếu bạn mang chó theo hoặc farmstay có nuôi chó.
Nhận ra cây mắc ca: nhìn lá là đủ
Lá mọc vòng. Lá mắc ca thường mọc thành vòng ba hoặc bốn lá quanh một đốt cành, khác với lá mọc đối của cà phê hay mọc so le của bơ. Đứng dưới cây nhìn lên, bạn thấy lá xếp như những ngôi sao nhiều cánh.
Lá cứng, mép có gai. Phiến lá dài, dày, cứng như da, mép lá có răng cưa nhọn ở nhiều giống. Sờ vào mép lá non thì mềm, lá già thì gai châm khá đau. Đây là lý do nên mặc áo dài tay khi đi lách qua hàng mắc ca rậm.
Tán rậm, gỗ cứng. Mắc ca là cây gỗ lâu năm, tán dày, thường được tỉa giữ dáng. Gỗ cứng và dẻo hơn bơ, ít gãy cành; vì vậy một số vườn trồng mắc ca dọc rìa lô như hàng chắn gió cho cà phê.
Lá non đổi màu. Lộc non của mắc ca thường có màu hồng đỏ hoặc nâu đồng, nổi bật trên nền lá già xanh đậm. Vào đợt ra lộc, cả cây như điểm những chấm màu ấm.
Vỏ quả rụng dưới gốc. Ngoài mùa rụng, dưới gốc mắc ca vẫn thường còn vỏ xanh khô đen và vỏ hạt nâu vỡ đôi do sóc, chuột gặm. Thấy một lớp vỏ hạt tròn nâu bóng bị khoét lỗ nằm rải rác quanh gốc là gần như chắc chắn bạn đang đứng dưới cây mắc ca, kể cả khi trên cành chưa có quả.
Đừng nhầm với cây cảnh lá gai. Một số cây trồng làm hàng rào cũng có lá gai, nhưng chỉ mắc ca mang những quả tròn vỏ xanh cỡ viên bi lớn treo thành chùm. Có quả là chắc chắn.
Chùm hoa thõng mùa khô và chùm quả xanh mùa mưa
Mắc ca thường ra hoa vào mùa khô. Hoa mọc thành chùm dài, mảnh, thõng xuống từ cành, mỗi chùm gồm hàng trăm bông nhỏ màu trắng kem hoặc hồng nhạt tùy giống. Khi nở rộ, cây như treo đầy những chiếc tua mềm, có mùi thơm nhẹ, ong và nhiều loại côn trùng kéo đến. Đây là lúc đẹp nhất của cây mắc ca và cũng là lúc ít khách nhận ra đây là cây gì.
Trên mỗi chùm hoa dài, chỉ một số ít bông đậu thành quả. Quả non tròn, xanh, lớn dần suốt cuối mùa khô và mùa mưa, treo thành chùm vài quả trên một cuống dài. Bên ngoài là lớp vỏ xanh dày, dai; bên trong là hạt có vỏ gỗ cứng màu nâu bóng; trong cùng là nhân trắng ngà, phần người ta ăn.
Nếu ở farmstay vào mùa hoa, bạn có thể quan sát cùng trẻ: đếm xem một chùm có bao nhiêu bông, rồi vài tuần sau quay lại xem chùm ấy còn mấy quả. Tỷ lệ đậu rất thấp là chuyện bình thường của mắc ca, đó cũng là cách cây "chọn" để nuôi những quả tốt nhất. Đừng vuốt hay bứt chùm hoa để ngửi; cứ ghé mũi lại gần là đủ.
Hạt mắc ca rụng: từ gốc cây tới khay phơi
Khác với cà phê hay tiêu phải hái trên cành, hạt mắc ca chủ yếu được nhặt dưới gốc. Khi quả đủ già, nhiều quả tự rụng, lớp vỏ xanh nứt ra. Nhà vườn thường dọn sạch gốc trước mùa rụng để dễ nhặt. Các bước dưới đây là nhịp chung ở nhiều vườn; mỗi nơi làm khác nhau đôi chút:
| Bước | Việc làm | Khách phụ được không |
|---|---|---|
| Dọn gốc | Phát cỏ, gom lá dưới tán trước mùa rụng | Được, nếu chủ đưa dụng cụ và chỉ chỗ |
| Nhặt quả rụng | Đi dọc hàng cây mỗi sáng nhặt quả mới rụng | Được, việc nhẹ nhàng, hợp cả trẻ lớn |
| Tách vỏ xanh | Bóc lớp vỏ xanh bằng tay hoặc máy tách | Bóc tay được; máy tách thì để người quen làm |
| Phơi, sấy | Trải hạt còn vỏ cứng ra khay, phơi nơi thoáng hoặc sấy | Được, phụ đảo hạt, gom hạt khi trời mưa |
| Bảo quản | Đóng bao, để nơi khô, tránh ẩm mốc | Thường là việc của chủ nhà |
Mùa mắc ca rụng thường rơi vào mùa mưa, cho nên chuyện phơi hạt gặp khó: nắng ít, ẩm cao, hạt dễ mốc nếu để đống. Nhiều nhà vườn có giàn phơi có mái che hoặc lò sấy nhỏ. Nếu thấy hạt trải trên khay dưới mái hiên, đừng dời đi; đó là chỗ thoáng nhất nhà vườn tìm được.
Thời điểm rụng hạt của mỗi vườn lệch nhau tùy giống và năm. Có giống rụng gọn trong vài tuần, có giống rải rác kéo dài.
Một buổi sáng nhặt mắc ca: việc nhỏ hợp cả nhà
Nếu bạn ở farmstay đúng mùa mắc ca rụng, buổi sáng nhặt hạt là một trong những việc vườn dễ tham gia nhất. Không cần sức, không cần dụng cụ sắc, chỉ cần một cái giỏ, đôi găng mỏng và đôi giày kín. Nhà vườn thường đi nhặt sau khi sương tan một chút, khi lá dưới gốc bớt ướt, quả rụng đêm qua nằm lộ trên nền đất đã dọn.
Cách nhặt đơn giản: đi dọc hàng cây, nhìn quanh mép tán, nhặt những quả tròn vỏ xanh hoặc vỏ đã nứt, hạt nâu lộ ra. Bỏ qua những quả đã đen, mốc hay có lỗ đục; hỏi chủ nhà xem họ muốn gom riêng loại này hay để lại làm phân. Gom xong một hàng cây thì mang giỏ về khu bóc vỏ, đừng để giỏ đầy dưới nắng.
Với trẻ em, đây là việc vừa sức và có nhiều điều để học: so sánh quả còn vỏ xanh với hạt đã bóc, tìm xem hạt ở đâu trong quả, đếm số hạt nhặt được của mỗi người, quan sát những dấu răng chuột, sóc gặm trên quả rụng. Người lớn chỉ cần dặn ba điều: không cho hạt vào miệng, không chạy giữa hàng cây có lá gai, và báo ngay nếu thấy tổ kiến hay thứ gì lạ dưới gốc.
Buổi nhặt hạt thường kết thúc bằng một ly nước, một ít hạt tách sẵn từ mẻ phơi trước và câu chuyện của chủ nhà về cây mắc ca đầu tiên họ trồng. Một giờ như vậy đáng hơn nhiều một chuyến ghé mua hạt đóng túi ở ven đường.
Tách vỏ cứng mắc ca: đừng dùng răng, đừng dùng tay kẹp
Vỏ gỗ của hạt mắc ca là một trong những loại vỏ hạt cứng nhất mà người ta hay gặp. Đập bằng búa trên nền cứng có thể văng mảnh vỏ vào mắt hoặc trúng ngón tay giữ hạt. Cắn bằng răng là cách chắc chắn nhất để mẻ răng. Vì vậy ở nhiều nơi, hạt mắc ca bán ra đã được máy cắt sẵn một đường khía trên vỏ và kèm một khoá kim loại nhỏ: nhét khoá vào khía, xoay nhẹ là vỏ tách đôi.
Ở farmstay, hạt vừa phơi chưa có đường khía. Nhà vườn thường có dụng cụ kẹp chuyên dùng, giống chiếc kìm có rãnh giữ hạt, hoặc một bàn kẹp vít tay. Nếu chủ nhà mời bạn tách hạt, hãy nhờ họ chỉ cách dùng dụng cụ; giữ hạt bằng rãnh của dụng cụ chứ không bằng đầu ngón tay; đeo kính hoặc ít nhất quay mặt đi khi siết mạnh; và để trẻ nhỏ đứng xa bàn kẹp.
Nhân mắc ca tươi vừa tách có vị béo, ngọt nhẹ, hơi giòn, khác với hạt đã sấy kỹ bán ngoài chợ. Nhân để ngoài không khí lâu dễ bị hút ẩm và ôi dầu, nên nhà vườn chỉ tách đủ ăn. Việc rang, sấy, đóng gói, chọn hạt làm quà thuộc những trang khác; ở đây bạn chỉ cần biết hạt từ gốc cây tới tay mình đã qua bao nhiêu bước.
Lưu ý quan trọng: mắc ca và chó
Hạt mắc ca được nhiều nguồn thú y ghi nhận là gây độc cho chó: chó ăn phải có thể bị yếu chân sau, run, nôn, sốt trong một thời gian. Cơ chế chưa được giải thích đầy đủ, nhưng khuyến cáo chung của bác sĩ thú y là không cho chó ăn mắc ca dưới bất kỳ dạng nào. Ở một farmstay có vườn mắc ca đang mùa rụng, quả rụng lăn khắp lối đi, đây là chuyện thật chứ không phải lý thuyết.
Nếu bạn mang chó theo, hãy hỏi chủ farmstay trước khi đặt xem vườn có mắc ca không, đang mùa rụng không, và giữ chó bằng dây khi đi qua khu mắc ca. Nhiều farmstay có chó nhà; chủ nhà thường đã biết chuyện này và có cách giữ chó tránh khu nhặt hạt. Bạn đừng cho chó nhà vườn ăn hạt mắc ca dù chó đòi, và đừng để vỏ, nhân thừa trên bàn hiên thấp.
Nếu chó ăn phải, hãy báo chủ nhà ngay và liên hệ bác sĩ thú y gần nhất, mang theo thông tin chó đã ăn gì, khoảng bao nhiêu, lúc nào. Không tự cho chó uống thuốc hay tự làm cho chó nôn. Ở vùng xa như Tà Đùng, thú y có thể không gần; biết trước điều này là thêm một lý do để phòng hơn chữa.
Với người, mắc ca là thực phẩm bình thường, nhưng người dị ứng hạt cây cần tránh như với các loại hạt khác, và trẻ nhỏ không nên ăn hạt nguyên vì nguy cơ hóc.
Những câu nên hỏi chủ nhà về hàng mắc ca
Ở các vườn đồi quanh hồ Tà Đùng, mắc ca thường trồng xen cà phê hoặc thành hàng ở bờ lô, và mỗi nhà trồng nó vì một lý do riêng. Vài điều bạn có thể tìm hiểu thêm khi ngồi với chủ nhà:
- Mắc ca nhà mình trồng từ hạt hay cây ghép, trồng bao lâu thì bắt đầu cho hạt? Câu trả lời cho bạn biết vì sao có hàng cây đầy hạt, có hàng chưa có gì.
- Mắc ca trồng xen để làm gì: che bóng, chắn gió, hay để có thêm vụ thu? Mỗi nhà một mục đích.
- Mùa rụng năm nay bắt đầu chưa, rụng gọn hay rải rác?
- Nhà mình phơi hạt thế nào khi mưa nhiều?
- Cây có cần tỉa không, tỉa vào lúc nào?
- Những hàng mắc ca nào khách được đi vào, hàng nào không?
Những câu như vậy giúp bạn hiểu mắc ca không phải "cây thần kỳ" như có lúc được quảng bá, mà là một cây lâu năm có cái được, cái khó như mọi cây khác. Với nhà vườn, nó là một phần trong bài toán chia rủi ro của cả khu vườn; với bạn, nó là cây có chùm hoa đẹp nhất vườn và những buổi sáng nhặt hạt dưới tán mát.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca ở Tà Đùng ra hoa và rụng hạt vào mùa nào?
Mắc ca ở vùng đồi Tây Nguyên thường trổ hoa trong mùa khô và rụng hạt vào mùa mưa. Thời điểm cụ thể lệch nhau tùy giống, tuổi cây và năm thời tiết, có giống rụng gọn, có giống kéo dài. Hỏi chủ farmstay trước khi đặt ngày.
Hạt mắc ca được hái trên cây hay nhặt dưới đất?
Phần lớn được nhặt dưới gốc khi quả già tự rụng, lớp vỏ xanh nứt ra. Nhà vườn dọn sạch gốc trước mùa rụng và đi nhặt đều đặn để hạt không nằm lâu dưới đất ẩm, dễ mốc hoặc bị chuột, sóc ăn.
Làm sao tách vỏ mắc ca an toàn?
Dùng dụng cụ kẹp chuyên dùng có rãnh giữ hạt hoặc hạt đã được cắt khía sẵn kèm khoá tách. Không cắn bằng răng, không giữ hạt bằng đầu ngón tay khi đập búa, quay mặt đi khi siết mạnh và cho trẻ nhỏ đứng xa.
Chó ăn hạt mắc ca có sao không?
Có. Hạt mắc ca được giới thú y ghi nhận gây độc cho chó, có thể làm chó yếu chân, run, nôn, sốt. Giữ chó tránh khu mắc ca đang rụng, không cho chó ăn hạt, và nếu chó lỡ ăn thì báo chủ nhà, liên hệ bác sĩ thú y ngay.
Vì sao vườn ở Tà Đùng trồng mắc ca xen cà phê?
Mắc ca là cây lâu năm, tán rậm, gỗ dẻo nên vừa che bóng, chắn gió cho cà phê vừa cho thêm một vụ thu từ cùng mảnh đất. Đổi lại cây cần nhiều năm mới cho hạt và cần tỉa, nên không phải vườn nào cũng chọn.
Trẻ em ở farmstay nhặt hạt mắc ca được không?
Được, đây là việc nhẹ nhàng hợp với trẻ lớn, miễn là đi theo người lớn, đi giày, mặc áo dài tay vì lá có gai. Trẻ nhỏ không nên cầm hạt nguyên cho vào miệng vì nguy cơ hóc, và không đứng gần lúc người lớn tách vỏ.