Để không bị muỗi và côn trùng đốt ở farmstay quanh hồ Tà Đùng, cách hiệu quả nhất là kết hợp ba lớp: quần áo dài tay sáng màu vào giờ chạng vạng và khi ra vườn, thuốc chống côn trùng bôi lên da hở có hoạt chất đã được cơ quan y tế khuyến nghị, và ngủ trong màn hoặc phòng có lưới chắn. Chỉ dựa vào một lớp, nhất là chỉ dựa vào nhang muỗi hay tinh dầu, thường không đủ.
Phần lớn vết đốt ở vườn chỉ gây ngứa vài ngày. Nhưng muỗi ở vùng nông thôn và rừng núi có thể truyền một số bệnh, và ấu trùng mò ở bãi cỏ bụi rậm có thể gây sốt mò. Vì thế chống đốt là chuyện sức khoẻ, không chỉ chuyện dễ chịu.
Bài này đi theo những khoảnh khắc trong ngày ở farm: lúc ngủ, lúc làm vườn, lúc ngồi hiên tối, và nói rõ khi nào một vết đốt, hoặc chuyện bị sốt sau khi đã về nhà, cần được bác sĩ khám.
Ở vườn quanh hồ hay gặp những con gì đốt, cắn?
Muỗi. Muỗi sinh sản ở mọi chỗ có nước đọng: chum vại, lốp xe cũ, gáo dừa, nách lá chuối, máng xối, vũng nước trên sân phơi. Vùng hồ và vườn nhiều tán cây che bóng là nơi muỗi có đủ nước và chỗ trú. Mùa mưa, số lượng thường tăng rõ.
Kiến. Vườn cà phê, tiêu, cây ăn trái có nhiều loại kiến. Có loại làm tổ trên cây, rơi xuống cổ áo khi bạn đi dưới tán; có loại làm tổ dưới đất, đốt rát khi bạn đứng lâu một chỗ hoặc ngồi bệt. Vết kiến đốt thường đau rát rồi ngứa, đôi khi nổi mụn nước.
Mò và ve. Ấu trùng mò rất nhỏ, khó thấy, sống ở bãi cỏ, bụi rậm ẩm, bám vào chỗ da mỏng như thắt lưng, nách, bẹn, cổ chân. Một số ấu trùng mò mang tác nhân gây bệnh sốt mò. Ve thì lớn hơn, bám vào da và hút máu nhiều giờ.
Sâu róm. Sâu có lông ngứa sống trên lá cây; chạm phải lông làm da nổi mẩn, rát. Vào thời điểm sâu nở rộ, chúng có thể bò cả trên tường, lan can.
Ong và ong vò vẽ. Vườn có hoa cà phê, hoa cây ăn trái là nơi ong tìm đến; tổ ong vò vẽ đôi khi làm trên cành hoặc dưới mái hiên. Phần ong được viết kỹ ở danh mục vật nuôi và thiên nhiên; ở đây chỉ nhắc: thấy tổ thì tránh xa và báo chủ nhà.
Giờ nào côn trùng nhiều nhất và vì sao?
Nhiều loài muỗi hoạt động mạnh vào lúc chạng vạng và rạng sáng, đúng những giờ người ở farm hay ngồi ngoài hiên hoặc ra vườn tưới cây. Có loài muỗi lại đốt cả ban ngày, nhất là trong bóng râm dưới tán cây. Vì vậy không có giờ nào hoàn toàn an toàn, nhưng chạng vạng là giờ cần chủ động nhất: đó là lúc nên mặc áo dài tay và bôi thuốc trước khi muỗi kéo tới, chứ không phải sau khi bị đốt mới bôi.
Ánh đèn buổi tối hút rất nhiều côn trùng bay. Ở vườn tối, một bóng đèn sáng trắng trên hiên có thể kéo về cả đàn thiêu thân, bọ cánh cứng, muỗi. Đèn ánh vàng hoặc ánh đỏ thường hút ít côn trùng hơn đèn trắng. Một mẹo nhỏ của người ở vườn lâu là ngồi cách xa bóng đèn một khoảng, để bóng đèn hút côn trùng ra phía đó thay vì quanh người mình.
Sau mưa, đặc biệt những trận mưa đầu mùa, côn trùng xuất hiện nhiều đột ngột: mối cánh bay ra khỏi tổ, kiến di chuyển, muỗi nở từ các vũng nước mới. Hai ba ngày sau trận mưa lớn thường là lúc muỗi nhiều. Mùa khô thì ít muỗi hơn nhưng bụi, kiến và ong lại hoạt động mạnh quanh mùa hoa.
Chọn thuốc chống côn trùng bôi da thế nào?
Thuốc chống côn trùng bôi da không giết côn trùng mà làm chúng khó tìm ra hoặc không muốn đậu lên da bạn. Các cơ quan y tế như Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến nghị những sản phẩm có hoạt chất đã được đánh giá, phổ biến nhất là DEET, picaridin (còn gọi icaridin), IR3535 và dầu khuynh diệp chanh (thường ghi OLE hoặc PMD). Khi mua, đọc phần thành phần trên bao bì để biết sản phẩm chứa hoạt chất nào và nồng độ bao nhiêu.
Nồng độ cao hơn thường cho thời gian bảo vệ dài hơn, không phải mạnh hơn. Vì vậy sản phẩm nồng độ thấp vẫn dùng được, chỉ cần bôi lại thường hơn theo hướng dẫn trên nhãn. Làm vườn ra mồ hôi nhiều, bị nước tưới bắn vào, thời gian bảo vệ ngắn lại.
Với trẻ em, đọc kỹ giới hạn tuổi trên nhãn. Theo hướng dẫn của CDC, không dùng sản phẩm có dầu khuynh diệp chanh cho trẻ dưới ba tuổi, và không dùng thuốc chống côn trùng cho trẻ sơ sinh dưới hai tháng tuổi; với trẻ nhỏ, màn và quần áo là chính. Người lớn bôi thuốc cho trẻ bằng tay mình, tránh mắt, miệng và bàn tay của trẻ.
Các loại vòng đeo tay chống muỗi, miếng dán, thiết bị phát sóng âm, hay chỉ dùng tinh dầu sả thoa lên da thường không bảo vệ được lâu hoặc chưa có bằng chứng đủ mạnh. Chúng có thể dễ chịu, nhưng đừng coi là lớp bảo vệ chính khi ở vùng nhiều muỗi.
Quần áo là lớp chống đốt rẻ và chắc nhất
Muỗi không đốt được qua lớp vải đủ dày và không bó sát da. Áo dài tay, quần dài, tất cổ cao che gần hết chỗ côn trùng có thể đốt, chỉ còn mặt, cổ và bàn tay cần bôi thuốc. Đây là lý do người làm rẫy quanh hồ hay mặc áo dài tay, đội nón, quấn khăn dù trời nắng: vừa che nắng, vừa che côn trùng, vừa chống xước khi đi giữa hàng cây.
Màu áo có ảnh hưởng: nhiều loài muỗi bị hút bởi màu tối, và trên nền áo sáng màu bạn cũng dễ nhìn thấy kiến, ve, sâu bám vào hơn. Khi ra vườn, nhất là đi qua bãi cỏ hoặc bụi rậm, nhét ống quần vào tất hoặc vào ủng để chặn đường côn trùng và mò bò vào.
Ở farm vài đêm, nên có ít nhất hai bộ đồ dài tay để thay nhau: một bộ mặc ra vườn đã dính đất, mồ hôi, một bộ sạch cho buổi tối. Mồ hôi và mùi cơ thể là một trong những thứ thu hút muỗi, nên bộ đồ ướt mồ hôi cả buổi chiều không phải lựa chọn tốt để ngồi hiên tối. Vải quá mỏng, bó sát như đồ tập thể thao thì muỗi vẫn đốt xuyên được; vải dệt dày hơn một chút, rộng vừa phải thì bảo vệ tốt hơn mà vẫn mát.
Sau mỗi lần ra chỗ cỏ rậm, khi về phòng nên thay đồ, giũ quần áo ở ngoài hiên, và tự nhìn qua da ở cổ chân, khoeo, thắt lưng, nách, sau tai. Ve bám vào thì dùng nhíp gắp sát da, kéo thẳng ra từ từ, rồi rửa sạch chỗ bám. Tắm sớm sau khi làm vườn cũng giúp rửa trôi những gì còn bám trên da.
Ngủ không bị muỗi đốt trong phòng nhà vườn
Phòng ở farmstay thường là nhà gỗ, nhà tre hay nhà cấp bốn giữa vườn, có khe hở mà phòng khách sạn không có. Trình tự cho buổi tối:
- Khi nhận phòng, xem cửa sổ có lưới chắn không, lưới có rách không, và hỏi chủ nhà xem có màn không. Màn là thứ chắc nhất cho giấc ngủ ở vườn.
- Đóng cửa sổ, cửa ra vào trước lúc chạng vạng, hoặc chỉ mở những cửa có lưới.
- Tắt đèn phòng khi không dùng; đèn sáng trong phòng mở cửa là lời mời côn trùng vào.
- Trước khi ngủ, buông màn, dắt mép màn xuống dưới đệm, dùng đèn soi một lượt bên trong màn.
- Không đặt chân, tay sát thành màn; muỗi đốt được qua lớp lưới khi da chạm vào.
- Nếu muốn dùng nhang muỗi, bình xịt hay máy đuổi muỗi cắm điện, hỏi chủ nhà trước, đặt xa giường và đọc kỹ hướng dẫn; không dùng trong phòng kín có trẻ nhỏ.
Nhiều người mất ngủ đêm đầu ở vườn chỉ vì một con muỗi vo ve trong màn. Một chiếc đèn nhỏ để cạnh gối giúp tìm và đuổi nó ra nhanh hơn nằm đập trong bóng tối.
Lúc làm vườn và lúc ngồi hiên buổi tối
Hai khoảng thời gian bạn tiếp xúc với côn trùng nhiều nhất ở farm, mỗi lúc cần một kiểu chuẩn bị:
- Làm vườn: bôi thuốc vào chỗ da hở trước khi ra vườn, đội mũ, mặc áo dài tay, đi giày kín và tất.
- Làm vườn: không ngồi bệt hay quỳ trực tiếp lên đất, cỏ; dùng miếng lót hoặc ghế thấp. Đây là lúc kiến và mò dễ bám nhất.
- Làm vườn: nhìn kỹ cành lá trước khi thò tay vào hái, cắt; tổ kiến, sâu róm, tổ ong hay nằm khuất dưới tán lá.
- Làm vườn: đeo găng tay khi nhổ cỏ, gom lá khô, bới phân ủ.
- Ngồi hiên: mặc thêm quần dài, áo dài tay, tất khi trời bắt đầu chạng vạng; bôi thuốc vào cổ, mặt, mu bàn tay.
- Ngồi hiên: chọn chỗ ngồi có gió, cách xa bóng đèn và xa chỗ có nước đọng.
- Ngồi hiên: quạt máy thổi nhẹ quanh chỗ ngồi giúp giảm muỗi vì muỗi bay yếu trong gió.
- Cả hai lúc: nếu thấy vật chứa nước đọng gần nhà như gáo, chai, chậu, báo chủ nhà để đổ đi; đó là cách giảm muỗi lâu dài cho chính nơi bạn ở.
Nhà vườn sống ở đây quanh năm thường biết rõ chỗ nào trong vườn nhiều kiến, chỗ nào có ong làm tổ. Hỏi họ một câu khi mới đến tiết kiệm cho bạn nhiều vết đốt.
Bị đốt rồi: phần lớn nhẹ, khi nào cần đi khám?
Bảng dưới không thay cho chẩn đoán của bác sĩ; nó giúp bạn phân biệt chuyện có thể tự chăm và chuyện cần tìm cơ sở y tế. Ở vùng hồ, hỏi chủ nhà nơi khám chữa gần nhất ngay khi đến.
| Tình trạng | Thường là | Nên làm |
|---|---|---|
| Nốt ngứa đỏ sau muỗi đốt | Phản ứng nhẹ, tự hết sau vài ngày | Rửa sạch, chườm mát, không gãi làm trầy da |
| Rát, nổi mụn nước sau kiến đốt | Phản ứng tại chỗ | Rửa nước sạch, chườm mát, giữ sạch để không nhiễm trùng |
| Mẩn ngứa sau chạm sâu róm | Do lông sâu dính vào da | Dùng băng dính dính nhẹ để lấy lông ra, rửa nhẹ, không chà |
| Vết đốt sưng to dần, nóng, đỏ lan rộng, có mủ | Có thể nhiễm trùng | Đi khám |
| Khó thở, sưng môi mặt, nổi mẩn khắp người, choáng sau khi bị đốt | Dấu hiệu dị ứng nặng | Cấp cứu ngay, gọi 115 hoặc nhờ chủ nhà đưa đi |
| Sốt trong vài tuần sau chuyến đi, nhất là có vết loét nhỏ đóng vảy đen trên da | Cần loại trừ bệnh do côn trùng truyền | Đi khám, kể với bác sĩ là đã ở vùng vườn rừng |
Dòng cuối là chỗ người đi chơi hay bỏ qua: sốt xuất hiện sau khi đã về nhà, và người bệnh không nghĩ tới chuyến ở vườn. Kể với bác sĩ nơi bạn đã ở, ở bao lâu, có ra bãi cỏ rậm không, sẽ giúp bác sĩ nghĩ đúng hướng.
Câu hỏi thường gặp
Ở farmstay Tà Đùng có nhiều muỗi không?
Tuỳ mùa và tuỳ từng khu vườn. Mùa mưa, vườn nhiều tán cây và gần nước thường nhiều muỗi hơn, nhất là lúc chạng vạng. Mùa khô ít muỗi hơn. Nhà vườn giữ sạch vật chứa nước đọng thì muỗi giảm rõ. Hỏi chủ farm tình hình muỗi gần ngày đi để chuẩn bị đúng mức.
Thuốc chống muỗi nào an toàn cho trẻ khi đi farm?
Đọc giới hạn tuổi in trên bao bì là quan trọng nhất. Hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ là không dùng thuốc chống côn trùng cho trẻ dưới hai tháng tuổi và không dùng dầu khuynh diệp chanh cho trẻ dưới ba tuổi. Với trẻ nhỏ, màn, quần áo dài tay và giờ giấc hợp lý là lớp bảo vệ chính. Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ khi chưa chắc.
Tinh dầu sả có đuổi được muỗi không?
Tinh dầu sả và nhiều loại tinh dầu khác có thể làm muỗi tránh trong thời gian ngắn, nhưng tác dụng bay đi nhanh và chưa có bằng chứng đủ mạnh để coi là lớp bảo vệ chính. Ở vườn nhiều muỗi, nên dùng sản phẩm có hoạt chất được cơ quan y tế khuyến nghị và kết hợp với quần áo, màn.
Sốt mò là gì, có cần lo khi ở vườn không?
Sốt mò là bệnh do ấu trùng mò ở bãi cỏ, bụi rậm ẩm truyền sang người qua vết đốt. Không cần quá lo nhưng nên phòng: mặc quần dài nhét vào tất, không ngồi nằm trực tiếp trên cỏ, tắm và thay đồ sau khi ra chỗ cỏ rậm. Nếu sốt sau chuyến đi, đi khám và kể với bác sĩ.
Có nên đốt nhang muỗi trong phòng gỗ ở farm không?
Nên hỏi chủ nhà trước. Phòng gỗ, phòng tre nhỏ và kín làm khói đọng lại, không tốt cho người ngủ, nhất là trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp. Đốt nhang gần đồ gỗ, màn vải còn có nguy cơ cháy. Màn và cửa lưới thường là lựa chọn an toàn hơn cho giấc ngủ.
Bị kiến đốt sưng to thì làm gì?
Rửa chỗ bị đốt bằng nước sạch, chườm mát, giữ sạch và không gãi. Phần lớn sẽ đỡ sau vài ngày. Nếu vết sưng lan rộng, nóng đỏ, có mủ, hoặc có dấu hiệu khó thở, sưng mặt, choáng, cần đi khám hoặc cấp cứu ngay.