Dụng cụ khách ở farmstay Tà Đùng thường được dùng là cuốc tay nhỏ, cào, xẻng, bình tưới, kéo cắt cành nhỏ và dao cấy; dao phát, liềm, cưa, máy cắt cỏ thì nên để nhà vườn. Nguyên tắc an toàn gói trong bốn câu: nhận dụng cụ từ tay chủ và nghe chỉ cách cầm, giữ khoảng cách với người bên cạnh, không để dụng cụ nằm trên lối đi, và cất đúng chỗ khi xong.
Phần lớn tai nạn ở vườn không đến từ việc khó mà từ sự sơ ý với việc dễ: dẫm lên răng cào để ngửa, vung cuốc trúng chân người đi sau, cắt cành bằng kéo cùn rồi trượt vào tay. Người thành phố ít cầm những dụng cụ này nên chưa có phản xạ của nhà vườn. Bài này đi qua từng dụng cụ thường gặp: cầm thế nào, dùng việc gì, sai ở đâu. Cuối bài là cách xử lý vết đứt, vết xước nhỏ và khi nào phải đi cơ sở y tế. Đây là phần tay nghề; còn chuyện giữ lưng, tay, da khi làm vườn lần đầu được tách riêng ở một bài khác trong cùng danh mục.
Dụng cụ thường gặp ở nhà vườn: ai dùng, dùng việc gì
Bảng dưới gom các dụng cụ hay thấy trong chòi vườn một farmstay đồi cà phê, cây trái:
| Dụng cụ | Việc | Khách dùng được? | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Cuốc tay nhỏ, dao cấy | Xới đất luống rau, nhổ cỏ rễ sâu, đào lỗ trồng rau con | Có, sau khi được chỉ | Cào trúng tay mình hoặc tay người bên cạnh |
| Cuốc bản lớn | Đào hố, làm đất, vun bồn cây lâu năm | Hạn chế, làm cùng chủ | Vung trúng chân, đau lưng, cuốc đứt rễ cây |
| Cào răng, cào gỗ | Gom lá, cào cà phê phơi, san đất | Có | Dẫm lên răng cào để ngửa, cán bật lên mặt |
| Xẻng, thuổng | Xúc phân, đất, xúc trái phơi | Có | Mũi xẻng trúng chân khi đạp lấy đà |
| Kéo cắt cành nhỏ | Hái trái, cắt lá, tỉa cành nhỏ cỡ ngón tay | Có, việc chủ giao | Kẹp tay, trượt lưỡi |
| Dao phát, rựa, liềm | Phát cỏ, chặt cây bụi, chặt cành | Không nên | Vết chém sâu, dao văng |
| Cưa tay, cưa máy, máy cắt cỏ | Cắt cành lớn, cắt cỏ giữa hàng | Không | Chấn thương nặng, văng đá, tiếng ồn |
Có farmstay cho khách quen dùng thêm một số dụng cụ ở nhóm hạn chế. Điều quyết định là chủ vườn, vì họ biết dụng cụ của mình, biết vườn của mình và chịu trách nhiệm khi có chuyện.
Cuốc và dao cấy: cầm đúng thì nhẹ hơn một nửa
Cầm thấp, vung ngắn. Người mới hay cầm cuối cán và vung cao như trong phim. Với việc xới luống rau, cầm thấp xuống giữa cán, nhấc cuốc vừa đủ, để sức nặng lưỡi cuốc làm việc. Vung cao vừa mệt vừa khó kiểm soát điểm rơi.
Chân đặt ngoài đường lưỡi cuốc. Hai chân đứng rộng bằng vai, lùi ra sau điểm cuốc rơi. Không bao giờ để mũi giày nằm trước lưỡi cuốc. Đi dép lê làm vườn là cách dễ bị thương nhất.
Giữ khoảng cách hai sải tay. Khi hai người cùng làm một luống, đứng cách nhau đủ xa để cán cuốc vung không chạm người kia. Muốn đi qua người đang cuốc thì gọi trước, đợi họ dừng tay.
Dao cấy kéo về phía ngoài. Dao cấy, cuốc tay nhỏ dùng khi ngồi làm cỏ. Kéo lưỡi theo hướng ra xa bàn tay đang giữ cỏ, không kéo về phía tay mình. Ngồi trên ghế đẩu thấp thì đặt dao cấy xuống đất bên cạnh, lưỡi úp xuống khi nghỉ.
Dừng khi mệt. Tay mỏi thì lưỡi cuốc rơi lệch. Vài phút nghỉ uống nước tốt hơn một cú cuốc trúng chân.
Cào và xẻng: hai dụng cụ "hiền" mà gây nhiều tai nạn
Cào là dụng cụ khách dùng nhiều nhất ở farmstay: gom lá, cào cà phê phơi, san đất luống. Tai nạn kinh điển với cào là dẫm lên răng cào để ngửa trên mặt đất, cán bật lên đập vào mặt hoặc răng cào đâm vào bàn chân. Quy tắc đơn giản: cào khi để xuống thì úp răng xuống đất, hoặc dựng đứng tựa vào tường, răng quay vào trong. Không bao giờ để cào nằm ngửa trên lối đi, nhất là lúc trời chạng vạng. Khi cào lá, kéo về phía mình theo những nhịp ngắn, không giật mạnh làm lá, sỏi văng vào người đứng gần.
Xẻng và thuổng thường bị dùng sai ở chỗ đạp lấy đà. Người mới hay nhảy cả người lên vai xẻng, xẻng trượt trên đất cứng và mũi xẻng rơi trúng mu bàn chân. Đất đỏ quanh hồ lúc khô khá cứng; nếu xẻng không vào, đó là dấu hiệu nên tưới ẩm trước hoặc dùng cuốc xới, không phải đạp mạnh hơn. Khi xúc phân, đất, trái cà phê, xúc vừa phải, nhấc xẻng bằng chân và đùi chứ không chỉ bằng lưng, xoay cả người chứ không vặn eo. Xẻng xong việc dựng đứng, lưỡi quay vào tường.
Kéo cắt cành: việc khách hay được giao khi hái và tỉa nhẹ
Kéo cắt cành nhỏ cầm một tay là dụng cụ khách hay dùng khi hái rau ăn trái, hái bơ ở cành thấp, cắt lá hư, tỉa nhánh rau. Kéo tốt là kéo sắc và khít. Kéo cùn không cắt mà ép dập cành, phải bóp mạnh, tay mỏi nhanh và dễ trượt. Trước khi dùng, xem khoá kéo ở đâu, bấm thử vài lần để quen lực lò xo. Cầm kéo với lưỡi sắc quay về phía phần cây sẽ giữ lại, cắt gọn một nhát, cách mắt lá hoặc chỗ phân nhánh một đoạn nhỏ như chủ chỉ.
Tay kia giữ cành ở xa vùng lưỡi kéo, không giữ ngay chỗ cắt. Không cắt cành to hơn khả năng của kéo — nếu phải dùng cả hai tay bóp hoặc lắc kéo qua lại để cắt, cành đó là việc của cưa hoặc của chủ. Sau mỗi lần dùng, khoá kéo lại, cắm vào bao hoặc treo lên. Ở một số vườn, chủ sẽ lau kéo bằng cồn khi chuyển từ cây này sang cây khác để hạn chế lây bệnh; nếu thấy chủ làm vậy, đó không phải là cầu kỳ mà là thói quen vệ sinh vườn tốt. Kéo cắt cành không nên giao cho trẻ nhỏ; trẻ lớn dùng được kéo nhỏ có khoá khi có người lớn bên cạnh.
Dao phát, liềm, cưa, máy cắt cỏ: vì sao khách nên đứng xem
Những dụng cụ này là nơi tai nạn nặng xảy ra ở vườn, và chúng cũng đòi kỹ năng mà một kỳ nghỉ vài ngày không đủ để học:
- Dao phát, rựa: vung mạnh để chặt, một cú lệch có thể chém vào chân. Nhà vườn dùng dao phát lâu năm có tư thế, nhịp vung và cách đứng mà người mới không có.
- Liềm: lưỡi cong kéo về phía người, rất dễ cứa vào tay đang giữ cỏ hoặc vào ống chân.
- Cưa tay: cưa cành lớn trên cao có nguy cơ cành rơi, gãy bất ngờ. Người cưa phải biết hướng cành đổ.
- Máy cắt cỏ cầm tay: lưỡi hoặc dây cước quay nhanh làm văng đá, mảnh gỗ, có thể bay xa hàng chục bước. Đứng xa người đang cắt cỏ, đặc biệt trẻ em.
- Máy cưa xích: dụng cụ nguy hiểm nhất trong vườn, cần đồ bảo hộ chuyên dụng.
Khi nhà vườn dùng các dụng cụ này gần chỗ bạn ở, giữ khoảng cách, dắt trẻ vào nhà hoặc ra phía khác. Nếu muốn xem, hỏi chủ chỗ đứng an toàn. Những cảnh như chủ phát một bụi cây che lối, cưa cành sầu riêng khô sau vụ đều đáng xem, miễn là từ xa.
Nhận, dùng và cất dụng cụ: thói quen của khách tốt
Một chòi dụng cụ gọn gàng là thứ nhà vườn quý nhất, vì tìm không thấy dụng cụ lúc trời sắp mưa là mất cả buổi. Khách giữ được nề nếp này là giúp chủ rất nhiều:
- Nhận dụng cụ từ tay chủ hoặc lấy ở chỗ chủ chỉ, hỏi xem dụng cụ có gì đặc biệt (lỏng cán, khoá kéo kẹt).
- Kiểm tra cán có nứt, lưỡi có lỏng không trước khi dùng. Cán cuốc lỏng là nguyên nhân lưỡi cuốc văng.
- Khi tạm nghỉ, đặt dụng cụ ở mép luống, lưỡi úp xuống hoặc dựng vào gốc cây, không để trên lối đi.
- Xong việc, gõ sạch đất, rửa qua nếu dính bùn đỏ, lau khô.
- Treo hoặc dựng đúng chỗ đã lấy. Kéo khoá lại, dao vào bao.
- Báo chủ nếu dụng cụ hỏng, mẻ, gãy cán trong lúc bạn dùng — chuyện đó bình thường, giấu đi mới là chuyện.
Đếm lại dụng cụ trước khi rời luống cũng là thói quen tốt. Một chiếc dao cấy bỏ quên trong cỏ có thể là vết cắt cho người đi sau, hoặc gỉ sét mất sau một trận mưa.
Đồ bảo hộ tối thiểu khi cầm dụng cụ vườn
Giày kín, đế bám. Giày thể thao cũ, giày vải đế cao su hoặc ủng là đủ. Đây là món bảo hộ quan trọng nhất, vì phần lớn tai nạn với cuốc, xẻng, cào rơi vào bàn chân. Dép lê, dép tông chỉ dùng trên sân phơi khi chủ cho phép.
Găng tay vừa cỡ. Găng vải phủ cao su mỏng giữ tay khỏi phồng, gai, đất bẩn mà vẫn cầm chắc cán. Găng quá rộng làm dụng cụ trượt trong tay — nguy hiểm hơn không đeo.
Quần dài, áo dài tay. Che ống chân khỏi lưỡi cuốc trượt, gai, kiến, cỏ sắc. Chọn vải thoáng, màu sáng để đỡ nóng.
Kính khi đứng gần việc văng. Khi chủ dùng máy cắt cỏ hoặc phát bụi gần đó, kính râm hay kính bảo hộ giúp bảo vệ mắt khỏi mảnh vụn. Tốt nhất vẫn là đứng xa.
Không đeo nhẫn, vòng lủng lẳng. Nhẫn kẹt vào cán kéo, vòng tay vướng cành, dây chuyền vướng khi cúi. Tháo cất trong phòng trước khi ra vườn. Tóc dài nên buộc gọn, khăn quàng cổ để trong nhà, vì cả hai đều dễ mắc vào cành cây thấp và giàn leo.
Túi cứu thương nhỏ để gần chỗ làm. Băng dán, gạc, thuốc sát trùng, nhíp gắp gai để sẵn trong túi ở hiên hoặc chòi vườn, không phải chạy vào phòng tìm khi tay đang chảy máu.
Vết đứt, xước, gai đâm: xử lý tại chỗ và khi nào phải đi khám
Làm vườn vài ngày thì xước tay, gai đâm là chuyện khó tránh. Với vết xước nhỏ, rửa ngay dưới vòi nước sạch với xà phòng cho trôi đất, lau khô, dùng thuốc sát trùng và băng gạc từ túi cứu thương — nên mang theo túi riêng vì vết thương ở vườn thường dính đất. Gai đâm thì dùng nhíp đã lau cồn gắp ra, sau đó rửa và sát trùng. Phồng tay vì cầm cán cuốc, cào lâu: không nên chọc vỡ bọng nước, dán băng che, đổi việc khác không phải cầm cán.
Cần đi cơ sở y tế khi vết đứt sâu, há miệng, chảy máu không cầm được sau khi ép chặt một lúc, vết thương do dao phát, lưỡi cuốc hay vật bẩn đâm sâu, vết thương có dấu hiệu sưng nóng đỏ đau tăng dần trong những ngày sau. Vết thương dính đất ở vườn có nguy cơ uốn ván; nếu bạn không nhớ lần tiêm phòng uốn ván gần nhất, đây là điều cần nói với nhân viên y tế. Trước chuyến đi ở farmstay dài ngày, hỏi bác sĩ của bạn về tình trạng tiêm chủng là việc nên làm. Từ farmstay quanh hồ đi tới trạm y tế xã hay cơ sở y tế lớn hơn có thể mất thời gian, nên hỏi chủ ngay ngày đầu: nếu cần thì đi đâu, ai chở.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay có cung cấp dụng cụ làm vườn cho khách không?
Thường có những dụng cụ cơ bản như cuốc tay, cào, xẻng, bình tưới, găng tay. Số lượng và cỡ có hạn, nên nếu đi nhóm đông muốn làm vườn cùng lúc, hỏi trước. Găng tay vừa cỡ nên tự mang.
Trẻ em có được dùng cuốc và kéo không?
Trẻ nhỏ chỉ nên dùng xẻng nhỏ, cào nhỏ bằng nhựa hoặc gỗ, bình tưới nhỏ. Trẻ lớn có thể dùng cuốc tay nhỏ và kéo có khoá khi có người lớn bên cạnh. Dao, liềm, dao phát thì không giao cho trẻ.
Có nên mang dao, kéo riêng lên farmstay không?
Không cần. Dụng cụ của nhà vườn hợp với việc của vườn đó. Mang dao kéo riêng lên xe khách, tàu xe cũng phiền phức. Chỉ cần mang găng tay, giày kín và túi cứu thương nhỏ.
Bị đứt tay khi làm vườn có cần tiêm uốn ván không?
Tuỳ vết thương và lịch tiêm phòng của bạn. Vết thương sâu, dính đất, do vật bẩn đâm thì nên đến cơ sở y tế để được đánh giá. Nhân viên y tế sẽ hỏi lần tiêm uốn ván gần nhất để quyết định.
Vì sao để cào ngửa trên đất lại nguy hiểm?
Dẫm lên răng cào ngửa có thể làm răng đâm vào chân và cán bật lên đập vào mặt. Cào khi không dùng nên úp răng xuống đất hoặc dựng đứng, răng quay vào tường.
Có được dùng máy cắt cỏ của farmstay không?
Nên để chủ vườn dùng. Máy cắt cỏ làm văng đá và cần đồ bảo hộ, kinh nghiệm. Khi chủ đang cắt cỏ, giữ khoảng cách và dắt trẻ tránh xa.