Luống rau ở farmstay Tà Đùng thường nằm ngay cạnh bếp hoặc sân, trồng những thứ nhà vườn ăn hằng ngày: rau ăn lá như cải, rau muống, mồng tơi, rau dền; dây leo như bầu, bí, mướp, đậu; cà, ớt, hành và rau thơm. Mùa khô dễ trồng rau ăn lá nếu đủ nước tưới; mùa mưa thì dây leo và rau chịu ẩm lên tốt, còn rau lá mềm dễ dập úng nên luống phải đắp cao, có rãnh thoát nước.
Với khách ở lại, luống rau là nơi gần gũi nhất của khu vườn: sáng ra tưới, nhổ vài cây cỏ, hái một nắm rau cho bữa trưa. Khác với cà phê hay sầu riêng phải chờ cả năm, rau cho bạn thấy kết quả trong vài tuần, có khi vài ngày.
Bài này giải thích những loại rau hay có trong vườn nhà vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, chúng sống ra sao qua hai mùa, vì sao luống rau ở đây trông khác luống rau đồng bằng, và cách hái, chăm sao cho đúng ý nhà vườn.
Rau thường gặp trong vườn nhà quanh Tà Đùng
Mỗi nhà một kiểu, tùy quê gốc của chủ và tùy đất. Dưới đây là những nhóm rau hay gặp nhất, kèm điều bạn cần biết khi đứng trước luống:
| Nhóm rau | Ví dụ thường gặp | Hái phần nào | Mùa hợp hơn |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá ngắn ngày | Cải ngọt, cải xanh, xà lách, rau dền | Nhổ cả cây hoặc cắt lá ngoài | Mùa khô có tưới, đầu mùa mưa |
| Rau ăn ngọn, cắt nhiều lứa | Rau muống, mồng tơi, rau lang | Cắt ngọn, chừa gốc để ra nhánh | Mùa mưa, chịu ẩm tốt |
| Dây leo cho trái và đọt | Bầu, bí đỏ, mướp, su su, đậu đũa, đậu cô ve | Hái trái non, ngắt đọt bí, đọt su su | Mùa mưa, leo giàn |
| Cà, ớt, đậu bắp | Cà tím, cà đắng, ớt, đậu bắp | Hái trái, để cây ra tiếp | Quanh năm nếu có nước |
| Gia vị, rau thơm | Hành lá, ngò, húng, tía tô, kinh giới, sả | Ngắt lá, cắt nhánh | Quanh năm, luống nhỏ gần bếp |
| Củ | Khoai lang, khoai môn, gừng, nghệ | Đào củ khi chủ cho phép | Thu theo mùa của từng loại |
Cà đắng là loại cà quen thuộc trong bữa ăn nhiều vùng Tây Nguyên, trái nhỏ, vị đắng nhẹ; nhiều nhà vườn trồng vài bụi cạnh bếp. Su su ưa mát, thường gặp ở những vườn trên cao hơn. Còn rau rừng, măng, nấm là chuyện khác hẳn: không phải rau trồng, phải người biết chắc mới hái, và thuộc phần bếp vườn của trang này.
Mùa khô: rau lá đẹp nhưng phải gánh nước
Mùa khô ở Tà Đùng trời nắng, hanh, đêm se lạnh, ít mưa trong nhiều tháng. Đây là mùa rau ăn lá ít sâu bệnh nấm hơn, lá cải, xà lách mọc sạch và giòn, miễn là đủ nước. Vấn đề là nước: giếng, ao, bể chứa lúc này phải chia cho cà phê đang cần tưới để ra hoa, cho sầu riêng, cho sinh hoạt. Luống rau thường được tưới bằng vòi nhỏ, bình tưới hoặc hệ thống nhỏ giọt tận dụng nước thừa.
Vì vậy nếu ở farmstay vào mùa khô, việc tưới rau buổi sáng sớm hoặc chiều mát là việc bạn phụ được nhiều nhất, và cũng là việc cần làm đúng nhất. Tưới gốc chứ không tưới ào lên lá giữa trưa nắng; tưới vừa đủ ẩm chứ không để nước chảy tràn ra lối; khoá vòi ngay khi xong. Hỏi chủ nhà nước tưới rau lấy từ đâu, có hạn chế gì không. Ở vùng đồi, mỗi xô nước mùa khô đều đã được tính.
Mùa khô cũng là mùa nắng gắt buổi trưa. Nhiều nhà vườn che luống bằng lưới đen, tàu dừa, lá chuối hoặc trồng rau dưới bóng giàn bầu bí còn lại từ mùa mưa. Lớp phủ trên mặt luống như rơm, cỏ khô, vỏ cà phê, lá mục giữ ẩm cho đất và giảm số lần tưới. Đừng gạt lớp phủ ấy sang bên để "cho rau thoáng"; nó là chủ ý của người làm vườn.
Mùa mưa: vì sao luống đắp cao và rau lá hay hỏng
Khi mùa mưa đến, luống rau ở vùng đồi đất đỏ gặp ba chuyện: mưa to dập nát lá mềm, nước đọng làm thối rễ, và đất trên mặt luống bị cuốn trôi theo dốc. Cách nhà vườn quanh Tà Đùng thường làm là đắp luống cao hơn mặt đất, làm rãnh giữa các luống để nước thoát nhanh, chạy luống theo đường đồng mức trên sườn dốc để giữ đất, và phủ mặt luống để mưa không đánh trực tiếp xuống đất trần.
Có nhà dựng mái che đơn giản bằng màng nhựa trong hoặc làm nhà lưới nhỏ để trồng rau lá qua mùa mưa. Nhà không có mái che thì chuyển sang trồng những thứ chịu ẩm: rau muống, mồng tơi, rau lang, đọt bí, bầu, mướp, đậu. Bạn sẽ thấy vào mùa mưa, giàn bầu bí xanh um, còn luống cải thưa và nhỏ hơn hẳn. Đó là nhịp tự nhiên, không phải vườn chăm kém.
Mùa mưa cũng là mùa cỏ mọc như chạy đua và sâu, ốc sên, côn trùng nhiều hơn. Nhổ cỏ quanh luống rau, bắt sâu bằng tay buổi sáng, nhặt ốc sên sau mưa đêm là những việc khách làm được và nhà vườn rất quý. Đi lại quanh luống sau mưa, nhớ là đất đỏ trơn, rãnh giữa luống có thể ngập ngang mắt cá; đi giày cao su là hợp nhất.
Hái rau đúng cách để cây còn ra tiếp
Nhà vườn sẽ rất vui nếu bạn hái rau giúp bữa ăn, nhưng hái sai có thể làm hỏng cả luống cho lứa sau. Vài nguyên tắc chung:
- Hỏi chủ nhà luống nào đang hái được, luống nào để giống hoặc mới gieo. Luống mới gieo thường trông như đất trống, rất dễ giẫm nhầm.
- Mang theo dao nhỏ hoặc kéo và một cái rổ. Hái bằng dao kéo gọn hơn bứt tay, ít làm dập gốc.
- Rau muống, mồng tơi, rau lang, đọt bí: cắt phần ngọn non dài chừng một gang tay, chừa lại gốc có vài mắt lá để cây đâm nhánh mới.
- Cải, xà lách: nếu chủ nói nhổ cả cây thì nhổ những cây lớn nhất, chừa cây nhỏ cho lớn tiếp; nếu chủ nói cắt lá thì cắt lá ngoài, để lại lõi.
- Bầu, bí, mướp: hái trái non vừa ăn, cắt cuống chứ không vặn; trái để già trên giàn thường là để lấy giống.
- Ớt, cà, đậu bắp: cầm cành bằng một tay, hái trái bằng tay kia, đừng giật làm gãy cành.
- Rau thơm: ngắt ngọn non, không nhổ cả bụi.
- Hái vừa đủ cho bữa sắp nấu. Rau hái để lâu héo đi là phí.
Sau khi hái, rửa rau bằng nước sạch như mọi khi, kể cả rau vườn. Luống rau có thể đã được bón phân chuồng ủ; chủ nhà sẽ biết rõ hơn ai hết, cứ hỏi.
Những thứ bạn sẽ thấy quanh luống và lý do của chúng
Đống ủ phân. Góc vườn có đống rác hữu cơ, lá, vỏ trái, phân chuồng phủ bạt hoặc trong thùng. Đây là nơi làm phân cho luống rau. Mùi có thể hơi nồng khi đảo, nhưng một đống ủ tốt thì ít mùi. Vỏ rau, vỏ trái sau bữa ăn thường được đem đổ vào đây.
Giàn tre, cọc tre. Giàn cho bầu, bí, mướp, đậu leo thường dựng bằng tre, cọc gỗ và dây. Giàn tạm, không chịu được người đu, trẻ đừng trèo.
Lưới quanh luống. Nhiều nhà rào luống rau bằng lưới thấp để gà, vịt không vào bới. Mở lưới ra vào thì nhớ đóng lại, kẻo gà vào ăn sạch luống cải trong một buổi.
Chai nhựa, bẫy vàng. Đôi khi bạn thấy chai nhựa cắt treo trên cọc, hoặc tấm vàng dính treo giữa luống. Đó là bẫy côn trùng đơn giản, cách nhà vườn giảm sâu mà không phun thuốc. Đừng tháo xuống.
Rau thơm trồng xen. Những khóm húng, tía tô, sả, cúc vạn thọ trồng xen giữa luống cải hay ở đầu luống không chỉ để ăn. Nhiều nhà vườn tin mùi của chúng làm một số loài sâu bớt tìm đến, hoa của chúng gọi ong và côn trùng có ích. Hiệu quả tới đâu thì mỗi vườn một kinh nghiệm, nhưng nhờ vậy luống rau trông như một khu vườn nhỏ chứ không thẳng tắp đơn điệu.
Tro bếp, vỏ trứng. Thấy lớp tro xám rắc quanh gốc rau hay vỏ trứng giã vụn trên mặt luống, đó là cách nhà vườn tận dụng thứ thừa từ bếp. Tro bếp củi thường được dùng để hạn chế ốc sên và bổ sung khoáng cho đất.
Luống để hoa, để hạt. Có luống cải trổ hoa vàng, có giàn bầu treo trái già khô. Nhà vườn để giống cho vụ sau, hoặc để hoa cho ong. Đừng hái nhầm.
Rau vườn và chuyện thuốc: hỏi thẳng thì không ai phiền
Một câu khách nào cũng muốn hỏi mà ngại: rau ở đây có phun thuốc không? Thực tế mỗi nhà một cách. Nhiều nhà vườn trồng rau cho gia đình ăn nên hạn chế tối đa, bắt sâu bằng tay, dùng tro bếp, bẫy côn trùng, trồng xen rau thơm để đuổi sâu. Có nhà vẫn dùng thuốc khi sâu bệnh nặng. Cũng có khi luống rau nằm cạnh vườn cà phê, sầu riêng vừa phun, nên thuốc có thể bay sang.
Cách tốt nhất là hỏi thẳng một cách tôn trọng: "Luống rau này nhà mình có phun gì không, phun lần cuối lúc nào?" Người trồng rau cho con cháu mình ăn thường sẵn lòng trả lời rõ ràng. Nếu chủ nhà nói có phun, hãy hỏi bao lâu sau mới hái được và nghe theo. Nếu thấy một luống rau phủ lớp bột trắng, có mùi lạ, hoặc vừa thấy ai đeo bình phun gần đó, đừng hái.
Câu hỏi này cũng là cửa để bạn hiểu thêm về cách nhà vườn làm nông: có nơi đang thử chuyển sang ít hoá chất cho cả vườn, có nơi giữ cách cũ vì sợ mất mùa. Không cần phán xét. Việc của khách là hỏi, nghe, và tự chọn ăn gì.
Ở farmstay mấy ngày thì thấy được gì ở luống rau
Nếu bạn ở hai ba ngày, luống rau cho bạn những bữa ăn tươi và vài buổi sáng tưới, hái. Nếu ở một tuần trở lên, bạn sẽ thấy rau lớn thật: cây cải vừa gieo nhú lá mầm, đọt bí cắt hôm trước đã đâm nhánh mới, giàn mướp ra thêm trái. Nhà vườn đôi khi cho khách tự gieo một hàng rau ngắn ngày; quay lại sau vài tuần, hàng rau ấy có thể đã ăn được.
Việc gieo hạt, cấy cây con ở luống rau là việc nhẹ nhàng và an toàn để khách tham gia, kể cả trẻ em: rạch hàng, rải hạt, lấp mỏng, tưới nhẹ, đánh dấu bằng một que tre. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao người làm vườn hay nói rau "ăn" nước và "ăn" công: một hàng cải cần tưới mỗi ngày, nhổ cỏ mỗi tuần, bắt sâu mỗi sáng thì mới thành mớ rau trên mâm.
Với người sống ở thành phố, luống rau farmstay không phải để học trồng rau kinh doanh, mà để thấy lại nhịp của thức ăn: hạt, mầm, lá, mâm cơm. Có khách về rồi bắt đầu trồng vài chậu rau trên ban công, và đó có lẽ là món quà lâu bền nhất từ một kỳ ở vườn.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay ở Tà Đùng có rau sạch tự trồng không?
Nhiều farmstay có luống rau trồng cho gia đình và khách, nhưng cách chăm mỗi nơi một khác. Nếu điều này quan trọng với bạn, hỏi chủ trước khi đặt xem có luống rau không, rau trồng thế nào, có dùng thuốc không và khách có được hái không.
Mùa mưa ở Tà Đùng có trồng được rau không?
Được, nhưng rau ăn lá mềm hay dập úng nên nhà vườn đắp luống cao, làm rãnh thoát nước, phủ mặt luống hoặc dựng mái che. Rau chịu ẩm như rau muống, mồng tơi, rau lang, đọt bí, bầu, mướp, đậu thường lên tốt hơn vào mùa này.
Khách ở farmstay giúp gì được ở luống rau?
Những việc an toàn và nhà vườn quý là tưới rau sáng sớm hoặc chiều mát, nhổ cỏ, bắt sâu và ốc sên bằng tay, gieo hạt, hái rau cho bữa ăn theo chỉ dẫn. Phun thuốc, dùng máy xới, cầm dao phát cỏ thì nên để người quen làm.
Hái rau muống, mồng tơi thế nào để cây ra tiếp?
Cắt phần ngọn non dài chừng một gang tay bằng dao hoặc kéo, chừa lại gốc có vài mắt lá. Từ các mắt lá đó cây sẽ đâm nhánh mới cho lứa sau. Nhổ cả gốc hay bứt sát đất làm luống hết rau ăn tiếp.
Vì sao luống rau ở vùng đồi đắp cao hơn ở đồng bằng?
Đất đỏ vùng đồi gặp mưa lớn dễ đọng nước ở luống thấp và dễ bị cuốn trôi theo dốc. Luống đắp cao, có rãnh thoát nước và chạy theo đường đồng mức giúp rễ rau không úng và giữ được lớp đất mặt qua mùa mưa.
Rau vườn có cần rửa kỹ không?
Có. Rau vườn vẫn có đất, côn trùng nhỏ và có thể đã được bón phân chuồng ủ, nên cần rửa bằng nước sạch như rau mua ngoài chợ. Nếu luống từng được phun thuốc, hỏi chủ nhà khoảng thời gian cần chờ trước khi hái.