Ở farmstay vùng hồ Tà Đùng, rác thường được chia ít nhất thành ba nhóm: rác mục được (vỏ rau, vỏ trái, bã cà phê, thức ăn thừa) quay về vườn qua đống ủ hoặc cho vật nuôi; rác tái chế được (chai, lon, giấy, bìa) rửa sạch để gom bán hoặc chở ra ngoài; còn lại là rác khó xử lý cần giữ thật ít. Việc của khách là bỏ đúng thùng và bớt mang theo thứ thuộc nhóm thứ ba.
Cách chia này không phải chuyện làm cho đẹp. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã yêu cầu hộ gia đình, cá nhân phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, và ở một vùng đồi xa trục đường chính, nơi xe thu gom không phải lúc nào cũng vào tới từng vườn, phân loại tốt là cách duy nhất để rác không dồn lại thành đống phải đốt.
Bài này giải thích từng nhóm rác ở farmstay đi về đâu, những món hay bỏ nhầm, vì sao đốt rác ngoài vườn là điều nên tránh, và cách dọn rác sau một buổi tiệc nướng đông người cho gọn.
Ba nhóm rác ở farmstay và mỗi nhóm đi về đâu
Mỗi nhà vườn có thể gọi tên khác nhau, chia thêm hay bớt một nhóm, nhưng nguyên lý gần như giống nhau. Bảng dưới đây là cách chia phổ biến:
| Nhóm | Gồm những gì | Đi về đâu trong farmstay |
|---|---|---|
| Rác mục được | Vỏ rau củ, vỏ trái, bã cà phê, bã trà, cơm canh thừa, vỏ trứng, lá héo | Đống ủ phân, hố ủ, hoặc một phần cho gà, vịt, heo nếu chủ nhà nuôi |
| Rác tái chế | Chai nhựa, lon nhôm, chai thuỷ tinh, giấy báo, thùng bìa, bao bì kim loại | Rửa, để khô, gom vào bao; bán cho người thu mua phế liệu hoặc chở ra điểm tập kết |
| Rác còn lại | Túi ni lông bẩn, hộp xốp, vỏ bánh kẹo nhiều lớp, tã giấy, băng vệ sinh, khẩu trang | Gói kín, chở ra điểm thu gom rác sinh hoạt của thôn, xã |
| Rác nguy hại (để riêng) | Pin, bóng đèn, bình xịt, lọ thuốc, chai hoá chất tẩy rửa | Để riêng một hộp, không đốt, không chôn; chở ra theo hướng dẫn của địa phương |
Nhóm thứ tư nhiều khi khách không để ý, nhưng một viên pin hay một bình xịt côn trùng ném vào đống lửa đốt rác là chuyện nguy hiểm thật. Nếu bạn có pin hết, cứ đưa cho chủ nhà hoặc mang về thành phố bỏ vào điểm thu pin.
Vì sao farmstay vùng đồi khó gửi rác đi hơn nhà phố?
Ở thành phố, rác bỏ ra đầu ngõ là có xe gom theo giờ. Ở các thôn vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, nhiều vườn nằm cuối những con đường đất đỏ dài, mùa mưa xe lớn khó vào. Rác phải được nhà vườn chở bằng xe máy hoặc xe ba gác ra điểm tập kết gần trục đường, theo lịch thu gom của địa phương. Mỗi bao rác thêm ra là thêm một chuyến xe, thêm một lần ướt mưa.
Chính vì vậy, những farmstay làm lâu năm thường tính rất kỹ từ khâu đầu vào. Họ mua gạo, đường, dầu ăn theo bao lớn thay vì gói nhỏ; nhận rau thịt từ hàng xóm bằng rổ chứ không bằng túi ni lông; pha nước uống từ bình lớn. Rác bếp mục được thì không bao giờ rời khỏi vườn. Phần thật sự phải chở đi còn lại rất ít, có khi một tuần chỉ một bao nhỏ.
Khách đến từ phố thường mang theo nhịp tiêu dùng của phố: nước suối đóng chai, mì gói, bánh kẹo gói lẻ, đồ ăn mang về trong hộp xốp. Chỉ một nhóm bốn người ở hai đêm cũng có thể để lại lượng rác bằng cả tuần của gia đình chủ nhà. Hiểu chuyện này, bạn sẽ thấy lời nhắc “hạn chế đồ dùng một lần” của chủ nhà là thực tế chứ không phải khó tính.
Những món khách hay bỏ nhầm thùng
Hộp sữa giấy, ly giấy cà phê mang đi. Trông như giấy nhưng có lớp nhựa hoặc nhôm mỏng bên trong, không mục được trong đống ủ. Nếu farmstay có bao gom riêng loại này thì bỏ vào đó, không thì xếp vào rác còn lại sau khi đã tráng sạch.
Vỏ trái cây có tem dán. Vỏ chuối, vỏ cam vào đống ủ được, nhưng tem nhựa nhỏ dán trên vỏ thì không. Bóc tem ra trước, việc mất hai giây mà nhà vườn đỡ phải nhặt trong phân ủ sau này.
Thức ăn có nhiều dầu mỡ, xương lớn. Đống ủ ngoài trời nhận rau củ rất tốt nhưng thịt, xương, đồ chiên dầu dễ hút chó, chuột và bốc mùi. Nhiều nhà vườn để riêng phần này cho vật nuôi hoặc chôn sâu. Hỏi chủ nhà trước khi đổ.
Chai nhựa còn nước ngọt. Chai tái chế cần được tráng qua. Chai còn đường để lâu sẽ kéo kiến và ruồi vào bao gom, làm bẩn cả bao giấy bìa bên cạnh.
Giấy ăn đã dùng. Khăn giấy lau tay, lau rau thì mục được, nhưng giấy lau dầu mỡ, lau mỹ phẩm hay lau mũi lúc ốm nên bỏ vào rác còn lại. Mỗi nơi một quy ước, cứ làm theo cách chủ nhà dặn.
Đầu mẩu thuốc lá. Đầu lọc không mục, có hoá chất, lại nhỏ nên rất dễ lẫn vào đất vườn. Ai hút thuốc nên mang theo một hộp nhỏ để gom, và tuyệt đối không búng xuống cỏ khô mùa nắng.
Vì sao đốt rác ngoài vườn là điều nên tránh?
Ở nông thôn, đốt rác cuối vườn là thói quen lâu đời vì nhanh, gọn, không phải chở đi. Với lá khô, cành nhỏ thì người ta vẫn đốt để dọn vườn. Nhưng khi đống lửa có túi ni lông, hộp xốp, vỏ bánh kẹo nhiều lớp, khói bốc lên mang theo những chất độc hại sinh ra khi nhựa cháy ở nhiệt độ thấp. Khói đó bay vào phòng khách, bám vào rau trong luống, và người đứng gần hít phải đầu tiên là chính nhà vườn.
Mùa khô ở Tà Đùng gió thổi khá mạnh trên các sườn đồi, cỏ khô và lá cà phê rụng dày. Một đống rác đốt không ai trông có thể bén sang vườn bên cạnh. Mùa mưa thì rác ướt cháy không hết, để lại đống tro nhão lẫn mảnh nhựa chảy, mưa xuống lại trôi theo rãnh xuống thấp. Cả hai mùa đều không có lý do tốt để đốt rác nhựa.
Đó là lý do farmstay xanh cố gắng để không có gì phải đốt: rác mục được thì ủ, rác tái chế thì gom, rác còn lại thì gói kín chở đi. Khách góp phần bằng cách đừng tự gom rác của mình rồi châm lửa cho “gọn”, kể cả khi thấy góc vườn có vết tro cũ. Nếu bạn ở đúng lúc nhà vườn dọn lá khô, đứng xa đầu gió và đóng cửa sổ phòng một lúc là được.
Rác sau bữa nướng và cuộc vui đông người: dọn thế nào cho gọn?
Phần rác dồn nhiều nhất trong một kỳ ở thường không đến từ bữa ăn hằng ngày mà từ một buổi tối vui: nhóm bạn nướng thịt ngoài sân, mừng sinh nhật, ngồi quanh lửa tới khuya. Sáng hôm sau, góc sân có thể còn lon bia, chai nước ngọt, xiên tre, giấy bạc bọc đồ nướng, đĩa ly giấy, vỏ bánh, que nến và than còn ấm trong lò. Nếu mọi thứ bị gom chung vào một bao, nhà vườn mất cả buổi sáng để chia lại.
Cách gọn nhất là chia ngay từ lúc bày tiệc. Đặt sẵn ba chỗ cạnh bàn: một xô cho xương, vỏ tôm, đồ ăn thừa (phần nhiều dầu mỡ và thịt này không vào đống ủ ngoài trời, để chủ nhà xử lý theo cách của nhà); một bao cho lon, chai đã tráng; một bao cho rác còn lại như giấy bạc dính mỡ, đĩa giấy bẩn. Xiên tre, que gỗ để riêng, nhiều nhà vườn cho vào bếp củi hôm sau. Hỏi chủ nhà có cho mượn đĩa sứ, ly thuỷ tinh, khay nướng không; nhiều nơi có sẵn để khách khỏi dùng đồ một lần.
Than trong lò nướng không đổ vào đống lá hay thùng rác, kể cả khi trông đã tắt; để nguội trong lò tới sáng hoặc tưới nước theo cách chủ nhà dặn. Trước khi đi ngủ, nhặt một lượt những thứ nhẹ dễ bị gió cuốn như ly giấy, khăn giấy, túi ni lông, vì trên sườn đồi một đêm gió là đủ đưa chúng xuống rãnh. Sáng ra, cả nhóm dành mười phút dọn nốt rồi mới ngồi ăn sáng.
Khi ở farmstay, bỏ rác thế nào cho đúng ý nhà vườn?
Buổi đầu nhận phòng, hãy nhờ chủ nhà chỉ góc rác và hỏi nhanh quy ước của nhà. Mỗi farmstay có một kiểu: có nơi để xô rác bếp ngay cạnh bồn rửa và dặn khách đổ vào cuối ngày, có nơi để ba giỏ tre có màu vải buộc khác nhau, có nơi muốn khách để chai lon riêng ra hiên để họ tự gom. Biết đúng cách nhà mình đang ở đỡ hơn mọi quy tắc chung.
Trong phòng, nếu chỉ có một thùng rác nhỏ, bạn có thể dùng túi vải mang theo để đựng riêng chai lon. Vỏ trái cây ăn trong phòng thì để riêng trên đĩa, sáng ra mang xuống xô rác bếp. Khăn giấy, giấy vệ sinh tuyệt đối không ném xuống bồn cầu nếu chủ nhà dặn; nhiều farmstay dùng bể tự hoại nhỏ, giấy nhiều dễ tắc.
Đi chơi ngoài farmstay cũng vậy. Khi bạn chèo thuyền ra hồ, leo lên đồi ngắm cảnh hay ngồi ăn trưa ở bãi cỏ ven nước, mang theo một túi nhỏ để đựng rác của mình về vườn. Mép hồ Tà Đùng có nhiều bãi đất trống, mùa nước rút lộ ra cả dải bờ, và những vỏ chai, túi ni lông bỏ lại sẽ theo nước dâng mùa mưa trôi vào lòng hồ. Không có thùng rác ngoài đồi không có nghĩa là được bỏ rác ở đó; nó có nghĩa là bạn mang rác về chỗ có người xử lý.
Trước khi trả phòng, dành năm phút gom hết rác của nhóm, phân ra đúng loại rồi đưa tận tay chủ nhà hoặc bỏ vào đúng chỗ. Nếu trong kỳ ở bạn mua thêm nhiều đồ có bao bì, có thể hỏi xem mang một phần rác tái chế theo xe về thành phố có giúp được không. Ở nơi xa điểm thu gom, một bao chai lon khách mang về giúp nhà vườn đỡ một chuyến xe ra đường lớn.
Rác tái chế đi đâu sau khi rời farmstay?
Ở nông thôn, rác tái chế chủ yếu đi theo đường của người thu mua phế liệu. Lon nhôm, sắt vụn, chai nhựa dày, thùng bìa cứng là những thứ có người mua, nên nhà vườn gom đủ một bao lớn là có người tới lấy hoặc chở ra tiệm thu mua ở trung tâm xã. Đây là lý do nhiều farmstay muốn khách để lon, chai riêng: một bao lon sạch có người nhận, còn lon lẫn trong rác bếp thì thành rác bỏ.
Không phải thứ gì có ký hiệu tái chế cũng thật sự được tái chế. Túi ni lông mỏng, màng bọc thực phẩm, vỏ gói bánh kẹo nhiều lớp, ly nhựa mỏng in màu gần như không ai mua, vì gom nhiều mà nhẹ, khó làm sạch. Chúng rốt cuộc vẫn vào nhóm rác còn lại. Chai thuỷ tinh nặng, dễ vỡ, chở xa không đáng công nên có nơi được nhận, có nơi không; nhiều nhà vườn rửa sạch giữ lại làm chai đựng nước, đựng mắm, đựng giấm.
Vì vậy, nếu muốn giúp thật, bạn nên ưu tiên giảm hẳn những thứ không ai mua thay vì nghĩ “cứ bỏ vào thùng tái chế là xong”. Một chai nước dùng lại thay cho vài chai nhựa, một túi vải thay cho vài túi ni lông, một hộp đựng thay cho vài gói bánh có ích hơn mọi cố gắng phân loại sau khi đã mua về. Ở một vùng xa như Tà Đùng, thứ rác tốt nhất là thứ không bao giờ được chở vào vườn.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay ở Tà Đùng có xe thu gom rác không?
Tuỳ thôn và tuỳ vị trí vườn. Nhiều nơi xe thu gom chỉ chạy theo trục đường chính, nhà vườn phải tự chở rác ra điểm tập kết theo lịch của địa phương. Đó là lý do farmstay trong vùng thường cố giữ rác ở mức ít nhất và xử lý rác mục được ngay trong vườn.
Thức ăn thừa có cho gà ăn được không?
Cơm, rau, vỏ trái thường cho gà ăn được, nhưng đồ quá mặn, quá cay, có nhiều dầu mỡ, bánh kẹo ngọt hay thức ăn đã ôi thì không nên. Hãy hỏi chủ nhà trước, vì mỗi nhà có cách cho vật nuôi ăn riêng và có loại không nên cho.
Pin hết và bình xịt côn trùng nên bỏ ở đâu khi ở farmstay?
Đừng bỏ chung rác và đừng ném vào lửa. Đưa cho chủ nhà để họ để riêng, hoặc tốt hơn là mang về thành phố bỏ vào điểm thu gom pin và chất thải nguy hại. Bình xịt còn gas để trong nắng hoặc gần bếp cũng rất nguy hiểm.
Vì sao phải rửa chai lon trước khi bỏ vào thùng tái chế?
Chai còn nước ngọt, lon còn bia sẽ kéo kiến, ruồi, chuột tới bao gom và làm bẩn cả giấy bìa bên cạnh. Ở farmstay, bao tái chế thường để vài tuần mới đủ một chuyến chở đi, nên tráng qua một lần là giữ được bao sạch, không mùi.
Luật có bắt phân loại rác ở nhà không?
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định hộ gia đình, cá nhân phải phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn. Cách chia cụ thể và lịch áp dụng do địa phương hướng dẫn, nên bạn nên xem hướng dẫn hiện hành ở nơi mình sống.
Tổ chức tiệc nướng ở farmstay thì rác xử lý thế nào?
Chia rác ngay từ lúc bày tiệc: xô riêng cho xương và đồ ăn thừa, bao riêng cho lon chai đã tráng, bao cho rác còn lại. Mượn đĩa ly dùng lại của chủ nhà nếu có, để than nguội hẳn trong lò, và nhặt hết rác nhẹ trước khi đi ngủ để gió không thổi xuống rãnh.