Sầu riêng là một trong những cây cao nhất bạn hay gặp quanh nhà ở farmstay Tà Đùng: thân thẳng, cành ngang, lá mặt trên xanh bóng mặt dưới ánh vàng đồng, thường trồng xen trong vườn cà phê. Cây ra hoa vào mùa khô, hoa nở về đêm thành chùm treo trên cành lớn, và trái chín vào mùa mưa. Điều quan trọng nhất khi ở dưới tán sầu riêng mùa trái: trái nặng, nhiều gai, có thể rụng bất ngờ, nên không ngồi, không đỗ xe, không mắc võng ngay dưới tán.
Những năm gần đây, sầu riêng được trồng rất nhiều ở các vùng đồi Tây Nguyên, trong đó có quanh hồ Tà Đùng. Nhiều farmstay giữ những cây sầu riêng lớn làm bóng mát quanh nhà, có nơi trồng thành lô. Ở lại đúng mùa, bạn sẽ thấy những thứ khách ghé vườn ban ngày bỏ lỡ: hoa nở đêm, dơi và bướm đêm đến thăm, tiếng trái rơi "bịch" trong đêm yên.
Bài này giúp bạn nhận ra cây sầu riêng ở mọi giai đoạn, hiểu nhịp mùa của nó và sống dưới tán cây một cách an toàn.
Nhận ra cây sầu riêng khi chưa có trái
Dáng cây. Sầu riêng là cây gỗ lớn, thân thẳng, cành mọc ngang gần như vuông góc với thân, xếp thành tầng. Cây trồng lâu năm có thể cao vượt mái nhà; cây trồng xen trong vườn cà phê thường được tỉa giữ tầm vừa để dễ chăm.
Lá hai màu. Đặc điểm dễ nhớ nhất: mặt trên lá xanh bóng, mặt dưới phủ lớp vảy nhỏ màu vàng nâu hoặc ánh đồng. Khi gió lật lá, cả tán chuyển màu như lấp lánh. Lá thuôn dài, nhọn đầu, mọc so le.
Vỏ thân. Vỏ thân nâu xám, hơi sần, cây già thường có rêu. Ở nhiều vườn, gốc sầu riêng được quét vôi hoặc bọc lớp bảo vệ, đó là việc chăm sóc của nhà vườn, không nên cạy.
Cây non. Sầu riêng mới trồng thường được che bằng lưới hoặc lá, có cọc chống, đứng giữa hàng cà phê. Cây non nhạy với nắng gắt và úng nước, nên đó là những gốc cây nhà vườn chăm kỹ nhất. Đi ngang thì đừng vướng vào lưới che.
Ống tưới và bồn gốc. Quanh gốc sầu riêng thường có bồn đất vun hoặc rãnh tròn, kèm ống tưới nhỏ giọt hay béc phun chạy vòng. Sầu riêng cần nước đều nhưng ghét úng, nên nhà vườn làm bồn và rãnh rất kỹ. Đừng giẫm lên mép bồn, đừng gạt ống tưới sang bên để lấy lối đi; một béc tưới lệch có thể làm cây thiếu nước cả mùa khô mà không ai để ý.
Mùi lá và mùi hoa. Lá sầu riêng không có mùi đặc biệt, khác với trái. Nếu một buổi tối bạn ngửi thấy mùi ngai ngái lạ lan khắp vườn vào mùa khô, đó có thể là hoa đang nở, dấu hiệu nên cầm đèn ra xem.
Sầu riêng, mít, bơ: phân biệt ba cây cao hay đứng cạnh nhau
Quanh nhà ở farmstay Tà Đùng, ba cây cao hay khiến khách nhầm là sầu riêng, mít và bơ, vì cả ba đều trồng xen trong cà phê và đều có tán rộng. Khi chưa có trái, nhìn lá và thân là phân biệt được:
| Đặc điểm | Sầu riêng | Mít | Bơ |
|---|---|---|---|
| Lá | Thuôn dài, mặt dưới ánh vàng đồng | Dày, cứng, mặt trên xanh bóng, mặt dưới nhạt màu | To, mềm hơn, gân rõ, vò có mùi thơm nhẹ |
| Cành | Mọc ngang gần vuông góc, xếp tầng | Tán tròn, rậm | Tán rộng, cành giòn dễ gãy |
| Hoa | Chùm trắng kem trên cành lớn, nở đêm | Hoa nhỏ thành cụm, ít ai để ý | Chùm nhỏ li ti màu vàng xanh ở đầu cành |
| Trái | Nhiều gai cứng, treo trên cành lớn | Rất to, gai mềm, mọc trên thân và cành to | Trơn, hình quả lê hoặc tròn, treo ở đầu cành |
| Nhựa | Không đáng kể | Nhựa trắng dính khi bẻ cuống | Không đáng kể |
Mẹo đơn giản nhất: lật một chiếc lá. Thấy mặt dưới vàng ánh đồng là sầu riêng. Thấy nhựa trắng chảy ra khi cuống lá bị gãy là mít. Lá mềm, vò có mùi thơm nhẹ là bơ. Ba cây này đều có trái nặng treo trên cao, nên quy tắc không ngồi lâu dưới tán vào mùa trái áp dụng chung cho cả ba, chỉ là sầu riêng nguy hiểm nhất vì có gai.
Nhớ được ba cây này, bạn đã gọi tên được gần hết tầng tán cao của một vườn farmstay ở Tà Đùng; tầng dưới là cà phê, ở giữa là hồ tiêu leo trụ và những cây che bóng.
Hoa sầu riêng nở về đêm: thứ đáng thức khuya một lần
Sầu riêng ra hoa thường vào khoảng giữa mùa khô. Hoa mọc thành chùm ngay trên cành lớn, có khi trên thân, chứ không ở đầu cành nhỏ. Nụ lớn dần trong vài tuần, tròn như những viên bi xanh treo lủng lẳng. Rồi một chiều tối nào đó, hoa bắt đầu hé: cánh hoa màu trắng kem, nhị dài tua tủa, tỏa mùi hơi nồng, ngai ngái. Hoa nở vào chiều tối, mở hết trong đêm và phần lớn rụng tràng hoa ngay sáng hôm sau.
Vì nở đêm, hoa sầu riêng trong tự nhiên được thụ phấn chủ yếu nhờ dơi ăn mật hoa và một số côn trùng ăn đêm. Trong vườn trồng, nhiều nhà vườn còn thụ phấn bổ sung bằng tay: tối đến, người ta dùng chổi lông hoặc dụng cụ tự chế quẹt phấn từ hoa này sang hoa khác, đeo đèn pin trên trán, đứng thang hoặc dùng sào dài. Nếu farmstay bạn ở có làm việc này, xin đi theo xem một lần: bạn sẽ hiểu vì sao mỗi trái sầu riêng là công của cả một đêm thức.
Điều nên giữ khi xem hoa đêm: đi theo chủ, cầm đèn pin chiếu xuống lối đi chứ không chiếu thẳng vào tán liên tục (ánh đèn mạnh làm dơi tránh xa), không rung cành, không bẻ chùm hoa. Sáng hôm sau, dưới gốc sẽ có một lớp cánh hoa rụng màu kem, đó là chuyện bình thường; chỉ phần bầu nhuỵ được thụ phấn ở lại trên cành mới thành trái.
Một mùa sầu riêng quanh Tà Đùng, nhìn từ farmstay
Nhịp dưới đây là nhịp thường gặp ở vườn đồi Tây Nguyên. Thời điểm thật tùy giống, tùy năm và tùy cách nhà vườn điều khiển ra hoa, nên coi bảng là khung để hỏi chủ nhà chứ không phải lịch chính xác:
| Giai đoạn | Thường rơi vào | Bạn thấy gì quanh nhà |
|---|---|---|
| Nhà vườn xử lý để cây ra hoa | Cuối mùa mưa, đầu mùa khô | Vườn hạn chế tưới, lá già, nhà vườn bận bón phân, tỉa cành |
| Nụ và hoa | Giữa mùa khô | Chùm nụ treo trên cành lớn, hoa nở đêm, cánh hoa rụng sáng sớm |
| Đậu trái, tỉa trái | Cuối mùa khô | Trái non bằng nắm tay, nhà vườn cắt bớt trái xấu, trái chen nhau |
| Trái lớn, treo trái | Đầu đến giữa mùa mưa | Trái được buộc dây treo lên cành để không rụng non |
| Thu hoạch | Giữa mùa mưa | Người cắt trái, thùng trái, xe chở; mùi sầu riêng thoảng khắp sân |
Một số giống phổ biến ở Tây Nguyên được cắt khi trái đủ già rồi để chín sau thu hoạch; một số cây giống cũ để trái chín tự rụng. Vì vậy cùng một mùa, có vườn bạn thấy người leo cắt trái, có vườn sáng nào chủ cũng đi nhặt trái rụng dưới gốc.
Vì sao không ngồi dưới tán sầu riêng mùa trái
Một trái sầu riêng già có thể nặng vài ký, vỏ phủ gai cứng nhọn, và treo ở độ cao vài mét. Trái rụng tự nhiên không báo trước, có khi rụng vào ban đêm, có khi rụng khi gió mạnh. Đã có những tai nạn trái rụng trúng người ở các vùng trồng sầu riêng, vì vậy nhà vườn có kinh nghiệm luôn dặn khách: mùa trái, đừng ngồi, đừng nằm võng, đừng đỗ xe ngay dưới tán.
Nhiều vườn giảm nguy cơ bằng cách buộc dây treo từng trái vào cành phía trên. Dây này giữ trái không rơi khi cuống yếu. Nhưng dây cũng có lúc tuột, và không phải trái nào cũng được buộc. Nếu bạn đi ngang dưới tán, hãy đi nhanh, đừng dừng lại đứng chụp ảnh lâu. Nếu farmstay có bàn ghế ngoài vườn đặt dưới sầu riêng, hỏi chủ xem bàn đó dùng được vào mùa trái không.
Cũng đừng rung cây, ném đá hay dùng sào chọc trái. Ngoài chuyện nguy hiểm, trái chưa đủ già rơi xuống sẽ hỏng, mà trái sầu riêng là thu nhập lớn của cả năm với nhiều nhà. Những trái rụng dưới gốc buổi sáng thuộc về nhà vườn; chủ nhà mời thì ăn, chứ đừng tự nhặt mang về phòng.
Với trẻ em, đây là quy tắc phải nói rõ từ lúc nhận phòng: chỉ cho trẻ thấy cây sầu riêng là cây nào, và vạch ra khoảng sân trẻ được chơi tránh xa vùng tán. Trẻ thường chưa hình dung được một quả treo tít trên cao lại nguy hiểm như vậy.
Cây sầu riêng con, cây ghép và cây già: đọc tuổi vườn qua từng gốc
Đi quanh nhà vài vòng, bạn sẽ nhận ra cây sầu riêng trong cùng một vườn không đồng tuổi. Cây mới trồng một hai năm chỉ cao ngang vai, thân nhỏ cỡ cổ tay, có cọc tre chống và lưới che phía tây. Cây vài năm tuổi đã có tầng cành ngang rõ, bắt đầu ra những đợt hoa đầu tiên, nhà vườn thường tỉa bớt trái để cây không kiệt sức. Cây già hơn nữa thân to, vỏ có rêu, cành lớn đủ sức mang trái nặng, là những cây cho bóng mát dày nhất quanh sân.
Phần lớn cây trồng mới hiện nay là cây ghép: nhìn sát gốc, cách mặt đất một đoạn, bạn có thể thấy vết nối nơi thân hơi phình hoặc đổi màu vỏ. Cây ghép cho trái sớm hơn và giữ đúng giống. Những cây rất lớn quanh các nhà vườn lâu năm có khi là cây mọc từ hạt, trái không đều nhưng thân khoẻ, tán cao. Bạn không cần phân biệt chắc chắn, chỉ cần hỏi chủ nhà "cây này trồng năm nào, cây ghép hay cây hạt" là đủ mở ra chuyện vườn của họ.
Tuổi cây cũng cho bạn biết nên ngồi ở đâu. Cây con thì không có gì đáng lo nhưng dễ bị va gãy, đừng dựng xe hay tựa đồ vào cọc chống. Cây đang mang trái là cây cần tránh ngồi dưới tán vào mùa trái. Cây già ngoài mùa trái là chỗ mát nhất để kê ghế đọc sách, miễn đã hỏi chủ nhà trước.
Mùa sầu riêng ở farmstay: những điều nhỏ để ở thoải mái
Ở đúng mùa thu hoạch, farmstay sẽ đông người làm, nhiều xe ra vào và thơm (hoặc nồng, tùy bạn cảm nhận) mùi sầu riêng. Một số điều nên biết trước:
- Mùi sầu riêng lan xa, nhất là chiều tối. Nếu trong đoàn có người không chịu được mùi, chọn phòng xa khu chứa trái và hỏi trước khi đặt.
- Sáng sớm là giờ nhà vườn đi nhặt trái rụng hoặc cắt trái. Đi dạo trong vườn giờ này, nhớ đi theo lối chính và nhường đường.
- Gai sầu riêng đâm rất đau. Không cầm trái bằng tay trần; nhà vườn thường cầm bằng cuống hoặc đeo găng.
- Vỏ sầu riêng sau khi ăn khá nặng mùi và thu hút ruồi, kiến; bỏ đúng chỗ chủ nhà chỉ, nhiều nhà gom làm phân.
- Mùa này đường vào nhiều xe tải nhỏ và xe máy chở trái, đường đất đỏ sau mưa trơn: lái chậm, nhường xe chở hàng.
- Ăn sầu riêng ở farmstay là theo lời mời của chủ hoặc thoả thuận rõ ràng từ trước; chọn trái, mua mang về là chuyện khác, không thuộc góc trang này.
Nếu tới farmstay ngoài mùa trái, bạn không mất gì: sầu riêng lúc ấy là những cây cao bóng mát yên tĩnh, an toàn để ngồi dưới, và mùa hoa đêm có khi còn đáng xem hơn mùa trái.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng ở Tà Đùng thường chín vào tháng nào?
Ở vườn đồi Tây Nguyên, sầu riêng thường thu hoạch vào giữa mùa mưa, nhưng thời điểm thật tùy giống, tùy năm và tùy cách nhà vườn xử lý ra hoa. Hỏi trực tiếp chủ farmstay vườn họ năm nay vào mùa chưa là cách chắc nhất.
Hoa sầu riêng nở lúc mấy giờ?
Hoa sầu riêng thường bắt đầu hé vào chiều tối, nở rõ trong đêm và tràng hoa rụng vào sáng hôm sau. Muốn xem, bạn nên đi cùng chủ nhà sau bữa tối, mang đèn pin và đi đúng lối trong vườn.
Có nguy hiểm khi ngồi dưới cây sầu riêng không?
Vào mùa có trái già thì có. Trái nặng, nhiều gai và có thể rụng bất ngờ, kể cả về đêm. Mùa trái không nên ngồi, nằm võng, đỗ xe hay cho trẻ chơi dưới tán. Ngoài mùa trái, ngồi dưới cây thì an toàn.
Vì sao trái sầu riêng trong vườn được buộc dây lên cành?
Nhà vườn buộc dây treo trái để trái nặng không rụng sớm khi cuống còn yếu hoặc khi gió mạnh. Dây giúp giữ trái tới lúc đủ già để cắt, nhưng không loại hết nguy cơ rơi, nên vẫn không nên đứng lâu dưới tán.
Khách ở farmstay có được xem thụ phấn sầu riêng không?
Nếu farmstay có làm thụ phấn bổ sung bằng tay vào mùa hoa thì thường chủ nhà sẵn lòng cho khách đi theo xem. Bạn nên hỏi trước, đi theo chỉ dẫn, không tự leo thang hay cầm sào, và giữ yên lặng để không làm phiền người làm.
Vì sao vườn ở Tà Đùng hay trồng sầu riêng xen trong cà phê?
Trồng xen giúp một mảnh đất có thêm nguồn thu, chia rủi ro khi giá một loại nông sản xuống, và tận dụng tầng tán cao. Đổi lại sầu riêng cần nhiều nước, phân và chăm hơn; mỗi nhà vườn cân nhắc tỷ lệ theo đất và sức mình.