Vườn quanh hồ Tà Đùng thường trồng xen nhiều loại cây trên cùng một mảnh đất — cà phê ở tầng thấp, hồ tiêu leo trụ ở tầng giữa, sầu riêng, bơ, mắc ca và cây che bóng ở tầng cao — vì nhà vườn muốn chia rủi ro giá và thời tiết, tận dụng ánh sáng trên đất dốc, giữ đất, và có việc, có thu rải đều trong năm. Đổi lại, vườn trồng xen khó chăm hơn và đòi hỏi kinh nghiệm để các cây không tranh nhau.
Ngồi ở hiên một farmstay trên đồi, nhìn xuống khu vườn, bạn đang nhìn vào kết quả của nhiều năm thử, sai và điều chỉnh của một gia đình. Mỗi hàng cây, mỗi khoảng cách giữa chúng đều có lý do. Bài này giúp bạn đọc được khu vườn ấy: nó có mấy tầng, mỗi tầng làm gì, vì sao người ta chọn trồng như vậy, và những gì vườn trồng xen đổi lấy.
Đây không phải hướng dẫn trồng trọt hay đầu tư. Góc nhìn ở đây là của người khách: hiểu nơi mình đang ở để sống trong đó cho đúng và để có chuyện mà hỏi chủ nhà.
Một khu vườn nhiều tầng nhìn từ hiên nhà
Không phải vườn nào cũng đủ các tầng dưới đây, và tỷ lệ mỗi nhà mỗi khác. Nhưng đa số vườn trồng xen quanh Tà Đùng có thể đọc theo khung này:
| Tầng | Cây thường gặp | Vai trò trong vườn |
|---|---|---|
| Mặt đất | Cỏ cắt thấp, cây phủ đất, lá mục, rau quanh nhà | Che đất, giữ ẩm, chống xói, nuôi vi sinh vật |
| Tầng thấp | Cà phê vối, cây bụi như đậu triều, chanh, ớt | Cây thu hoạch chính của nhiều vườn |
| Tầng giữa | Hồ tiêu leo trụ, chuối, đu đủ, chanh dây | Thu thêm, lấp khoảng trống ánh sáng và thời gian |
| Tầng cao | Sầu riêng, bơ, mắc ca, mít | Cho trái, che bóng một phần cho tầng dưới |
| Tầng khung | Muồng đen, keo, cây trụ sống, hàng chắn gió | Che bóng, chắn gió, giữ đất, lá làm phân |
Buổi sáng có sương là lúc dễ nhìn các tầng nhất: sương nằm lại ở tầng thấp, các ngọn cây cao nhô lên như đảo. Bạn có thể thử: ngồi ở hiên, đếm xem trong tầm mắt có bao nhiêu loài cây khác nhau. Một vườn trồng xen thật thường cho con số khá bất ngờ.
Rồi thử nhìn lại vào giữa trưa: sương tan, nắng rọi thẳng, bạn sẽ thấy những mảng bóng đổ chồng lên nhau. Chỗ nào tầng cao quá dày, cà phê bên dưới thường xanh nhạt, thưa trái; chỗ nào trống tầng cao, đất khô và cỏ mọc nhiều hơn.
Năm lý do nhà vườn chọn trồng xen
Chia rủi ro giá. Giá cà phê, hồ tiêu, sầu riêng mỗi năm lên xuống khác nhau. Người trồng ở Tây Nguyên đã trải qua những năm một loại nông sản rớt giá mạnh. Có nhiều cây trong vườn, năm này cây này kém thì cây kia bù, gia đình không bị dồn vào thế khó vì một mặt hàng.
Chia rủi ro thời tiết và sâu bệnh. Hạn hán, mưa trái mùa, sâu bệnh thường đánh mạnh vào một loại cây hơn loại khác. Những năm tiêu chết nhiều ở Tây Nguyên là bài học lớn: vườn chỉ có tiêu mất trắng, vườn có tiêu xen cà phê còn đường lui.
Tận dụng ánh sáng và đất dốc. Trên một sườn đồi, cây cao lấy ánh sáng phía trên, cây thấp sống được dưới bóng một phần. Cùng một diện tích, vườn nhiều tầng dùng ánh sáng hiệu quả hơn vườn một tầng.
Giữ đất, giữ nước. Nhiều tầng rễ ở nhiều độ sâu khác nhau giữ đất tốt hơn, lớp lá rụng dày hơn che đất khỏi mưa xói. Trên đất đỏ dốc quanh hồ, đây là chuyện sống còn của vườn về lâu dài.
Việc và thu rải đều trong năm. Cà phê thu cuối năm, tiêu thu mùa khô, sầu riêng, bơ, mắc ca thu mùa mưa, chuối, đu đủ, rau thu quanh năm. Gia đình có việc và có tiền vào ở nhiều thời điểm, không dồn cả năm vào một vụ.
Trồng xen cũng có cái giá: những điều nhà vườn phải cân
Trồng xen không phải công thức thần kỳ. Cây trong cùng một vườn vẫn tranh nước, tranh dinh dưỡng, tranh ánh sáng. Sầu riêng lớn nhanh có thể che kín cà phê bên dưới; bơ tán rộng làm hàng tiêu cạnh đó thiếu nắng; cây che bóng không tỉa thì cả vườn ẩm, sinh bệnh. Nhà vườn phải liên tục quyết định: tỉa cây nào, bỏ hàng nào, trồng dặm cây gì.
Chăm sóc cũng phức tạp hơn. Mỗi loại cây cần nước vào thời điểm khác nhau: cà phê cần tưới để ra hoa giữa mùa khô, trong khi sầu riêng lại cần được "xiết nước" vào một giai đoạn để phân hoá mầm hoa. Phân bón, thuốc cho cây này có thể ảnh hưởng cây kia. Máy móc khó vào giữa vườn nhiều tầng, nên phần lớn việc vẫn làm tay. Người làm vườn trồng xen phải hiểu nhiều cây cùng lúc.
Vì vậy bạn sẽ thấy quanh Tà Đùng đủ mọi kiểu: vườn trồng xen dày như rừng nhỏ, vườn chỉ xen thưa vài hàng sầu riêng trong cà phê, vườn đang chặt bỏ cà phê để chuyển hẳn sang cây khác, vườn quay lại trồng thêm cây che bóng sau vài năm bỏ trống. Không có kiểu nào đúng cho mọi nhà; mỗi kiểu phản ánh đất, vốn, sức người và kinh nghiệm của gia đình chủ vườn.
Với khách, hiểu được cái giá này giúp bạn tôn trọng những quy tắc nhỏ mà chủ farmstay đặt ra: đừng giẫm vào bồn gốc sầu riêng, đừng mở van tưới, đừng bẻ cành che bóng. Trong một vườn trồng xen, mọi thứ liên quan đến nhau nhiều hơn bạn tưởng.
Vườn nhiều tầng và khái niệm nông lâm kết hợp
Cách trồng nhiều tầng cây lâu năm xen với cây thu hoạch trên cùng một mảnh đất thường được gọi chung là nông lâm kết hợp. Đây không phải khái niệm mới: nhiều cộng đồng làm rẫy ở vùng đồi núi Việt Nam đã trồng xen cây ăn trái, cây gỗ, cây lương thực từ rất lâu; vườn cà phê dưới bóng cây cũng là cách trồng có từ khi cà phê được đưa vào nhiều vùng trên thế giới. Các tổ chức nghiên cứu nông nghiệp trong và ngoài nước đã nghiên cứu nhiều về lợi ích của nó với đất, nước và đa dạng sinh học.
Ở vùng hồ Tà Đùng, điều này còn có thêm một ý nghĩa: khu vực giáp ranh với Vườn quốc gia Tà Đùng và lưu vực của hồ thủy điện Đồng Nai 3. Một khu vườn nhiều tầng giữ đất tốt hơn, ít xói đất xuống suối, xuống hồ hơn một sườn đồi trơ trụi, và là nơi chim, côn trùng từ rừng có thể ghé qua. Không phải nhà vườn nào cũng nghĩ theo hướng này khi trồng, nhưng kết quả thì cả vùng đều hưởng.
Bạn không cần nhớ thuật ngữ. Chỉ cần biết: khi ở trong một vườn trồng xen, bạn đang sống trong một cấu trúc gần với rừng hơn là với cánh đồng một loại cây. Điều đó giải thích vì sao buổi sáng ở đây có nhiều tiếng chim, vì sao đất dưới chân mềm và ẩm, và vì sao trưa nắng vẫn có chỗ mát để đi.
Sống trong vườn trồng xen: khách được gì, cần quen gì
Ở farmstay giữa một vườn trồng xen, bạn hưởng trực tiếp những gì cấu trúc nhiều tầng mang lại. Bóng mát lốm đốm suốt lối đi nên trưa mùa khô vẫn đi bộ được. Không khí dưới tán ẩm và mát hơn ngoài vườn trống vài độ cảm nhận được bằng da. Tiếng chim dày đặc buổi sáng, vì tầng cây cao là chỗ đậu và làm tổ. Mỗi tuần lại có một loại cây ra hoa hoặc cho trái, nên ở lâu không thấy nhàm.
Nhưng cũng có vài thứ cần quen. Vườn rậm thì nhiều muỗi hơn vào chập tối, nhiều kiến, nhện giăng tơ ngang lối đi buổi sáng, lá rụng trên mái và hiên quanh năm. Ban đêm, tiếng côn trùng, tiếng trái rụng, tiếng cành gãy có thể làm người quen phố khó ngủ đêm đầu. Đèn trong nhà thu hút côn trùng bay vào nếu không có lưới cửa.
Những điều này không phải lỗi của farmstay mà là đặc tính của một khu vườn gần với rừng. Mang theo quần áo dài tay, thuốc chống côn trùng, một chiếc đèn đeo trán và một chút kiên nhẫn cho đêm đầu là đủ. Đến đêm thứ hai, nhiều người thấy chính những tiếng động ấy làm mình ngủ sâu hơn.
Nếu đi cùng người lớn tuổi hay trẻ nhỏ, hãy hỏi chủ farmstay căn nào gần lối đi bằng phẳng, ít bậc dốc, và đường từ nhà ra chỗ ăn có đèn không. Vườn nhiều tầng đẹp nhưng lối đi thường hẹp, có rễ cây nổi và bậc đất.
Đi một vòng "đọc vườn" cùng chủ farmstay
Nếu chủ nhà có thời gian, một vòng đi bộ chậm quanh vườn cùng họ là cách hiểu khu vườn nhanh nhất. Gợi ý một vòng đi:
- Bắt đầu ở chỗ cao nhất nhìn được cả vườn, nhờ chủ chỉ ranh giới vườn và các lô cây.
- Hỏi về thứ tự trồng: cây nào trồng trước, cây nào trồng sau, vì sao. Thường cà phê có trước, cây ăn trái xen sau.
- Đi xuống một hàng cây, quan sát từ mặt đất lên: lớp phủ, gốc cà phê, trụ tiêu, tán cây cao.
- Hỏi về nước: vườn tưới bằng gì, lấy nước từ đâu, mùa khô chia nước cho các cây thế nào.
- Hỏi về những lô đang thay đổi: lô nào mới cưa, mới trồng, vì sao.
- Hỏi chủ năm nào vườn khó khăn nhất và điều họ học được.
- Kết thúc ở bếp hoặc hiên, với thứ gì đó từ chính khu vườn.
Một vòng như vậy mất chừng một giờ, đi chậm. Nó không phải "tour tham quan vườn" mà là cuộc nói chuyện giữa người ở trọ và chủ nhà; đừng ép chủ nhà làm vào giờ họ đang bận việc vườn. Những câu chuyện bạn nghe được, nếu muốn chia sẻ lên mạng, hãy hỏi chủ nhà trước, nhất là khi có chuyện riêng của gia đình.
Khu vườn đổi qua từng năm: lần sau quay lại sẽ khác
Một điều thú vị của vườn trồng xen là nó không đứng yên. Cây cà phê bạn thấy năm nay có thể bị cưa ghép năm sau; hàng sầu riêng con bây giờ chỉ ngang vai, vài năm nữa đã thành tầng tán cao; giàn chanh dây sẽ được nhổ khi cà phê non khép tán; một lô tiêu già có thể nhường chỗ cho mắc ca. Vườn quanh Tà Đùng đã đổi nhiều trong những năm gần đây và sẽ còn đổi theo giá cả, thời tiết và lựa chọn của từng nhà.
Nếu bạn là khách quay lại cùng một farmstay sau vài năm, hãy chụp lại góc vườn quen từ cùng một chỗ đứng. Hai bức ảnh đặt cạnh nhau sẽ kể câu chuyện của gia đình chủ nhà rõ hơn mọi lời giới thiệu: họ đã chọn giữ gì, bỏ gì, trồng thêm gì.
Và nếu chủ nhà hỏi ý bạn về khu vườn, cứ nói điều bạn thấy và cảm nhận với tư cách người ở. Nhưng đừng khuyên họ nên trồng cây gì để có lời: đó là quyết định của người gắn cả đời với mảnh đất, với những hiểu biết mà vài ngày ở trọ không đủ để có.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vườn ở Tà Đùng ít khi chỉ trồng một loại cây?
Vì nhà vườn muốn chia rủi ro giá và thời tiết, tận dụng ánh sáng trên đất dốc, giữ đất, và có việc, có thu rải đều trong năm. Sau những năm một loại cây mất giá hay chết hàng loạt, nhiều gia đình trồng xen để có đường lui.
Trồng xen sầu riêng trong cà phê có ảnh hưởng gì không?
Có cả lợi và hại. Sầu riêng cho thêm nguồn thu và che bóng một phần, nhưng khi lớn có thể che kín cà phê, tranh nước và dinh dưỡng, lại cần chế độ tưới khác. Nhà vườn phải tỉa, điều chỉnh khoảng cách và tỷ lệ theo đất và kinh nghiệm của mình.
Nông lâm kết hợp là gì?
Là cách trồng cây lâu năm như cây gỗ, cây ăn trái xen với cây thu hoạch khác trên cùng một mảnh đất, tạo thành nhiều tầng. Cách này giúp giữ đất, giữ nước, tăng đa dạng sinh học và chia rủi ro cho nhà nông, nhưng đòi hỏi chăm sóc phức tạp hơn.
Khách ở farmstay có thể tìm hiểu vườn trồng xen bằng cách nào?
Cách tốt nhất là đi một vòng chậm quanh vườn cùng chủ nhà vào lúc họ rảnh, hỏi về thứ tự trồng, nước tưới, những lô đang thay đổi. Quan sát vườn từ hiên vào buổi sáng có sương cũng giúp thấy rõ các tầng cây.
Vườn trồng xen có nhiều rắn, côn trùng hơn không?
Vườn nhiều tầng có nhiều chỗ trú hơn nên đa dạng sinh vật hơn, gồm cả chim, côn trùng và đôi khi rắn. Đi giày kín, đi đúng lối, cầm đèn khi đi tối và không thò tay vào bụi rậm là đủ cho hầu hết trường hợp.
Vì sao vườn quanh Tà Đùng thay đổi nhiều qua các năm?
Vì nhà vườn liên tục điều chỉnh theo giá nông sản, thời tiết, sâu bệnh và tuổi cây: cưa ghép cà phê già, trồng thêm sầu riêng, mắc ca, nhổ chanh dây khi cây chính khép tán. Một khu vườn trồng xen là thứ sống, không cố định.