Bé 2–4 tuổi làm được việc một động tác như rắc thóc, tưới bằng bình nhỏ, nhặt lá; bé 5–7 tuổi nhặt trứng, hái rau ăn lá, gieo hạt theo hàng; bé 8–12 tuổi tưới cả luống, nhổ cỏ, ghi chép và phụ bếp đơn giản. Việc có dao sắc, máy móc, thuốc bảo vệ thực vật, leo cao hay gần nước sâu thì không giao cho trẻ ở bất kỳ tuổi nào.
Khu vườn farmstay quanh hồ Tà Đùng thường có cà phê vối, hồ tiêu, cây ăn trái như sầu riêng, bơ, vài luống rau và gà thả. Đó là nơi sản xuất thật, nhiều việc nặng và nhiều thứ nguy hiểm với trẻ. Giao đúng việc giúp bé được làm thật mà vẫn an toàn, nhà vườn không mất công sửa lại.
Bài này sắp việc vườn theo bốn nhóm tuổi, kèm cách chia nhỏ một việc, những việc chỉ nên cho xem, và cách nói với bé để bé muốn làm tiếp ngày mai.
Bảng việc vườn hợp sức từng nhóm tuổi
Bảng dưới là điểm xuất phát; trước khi giao việc, hỏi chủ farm việc nào đang cần làm và chỗ nào bé được vào.
| Tuổi | Việc nên giao | Việc cho xem, không làm | Không đụng |
|---|---|---|---|
| 2–4 | Rắc thóc cho gà, tưới bình nhỏ, nhặt lá khô vào rổ, đặt hạt to vào lỗ đã đào sẵn | Người lớn đào đất, hái quả trên cao | Dụng cụ có lưỡi, nước sâu, chuồng có vật nuôi lớn |
| 5–7 | Nhặt trứng cùng người lớn, hái rau ăn lá, gieo hạt theo hàng, nhổ cỏ quanh luống rau | Phơi cà phê, ủ phân | Máy cắt cỏ, máy xay, kho phân thuốc |
| 8–10 | Tưới cả luống, xới đất bằng cuốc nhỏ, che phủ gốc bằng lá khô, ghi chép cây mọc | Tỉa cành, bón phân | Leo cây, thang, bếp củi khi không có người lớn |
| 11–12 | Phụ ủ phân, đảo cà phê phơi, chuẩn bị rau cho bếp, chăm một luống từ đầu tới cuối kỳ ở | Hái quả trên cao, dùng dao rựa | Thuốc bảo vệ thực vật, máy móc có động cơ |
Tuổi trong bảng là tuổi thật của trẻ trung bình; bé cẩn thận có thể lên một bậc, bé hấp tấp nên lùi một bậc. Đừng nhìn tuổi mà nhìn cách bé cầm đồ vật trong mười phút đầu.
Bé 2–4 tuổi: việc một động tác, làm cạnh người lớn
Ở tuổi này, bé chú ý được vài phút rồi chuyển sang thứ khác. Việc hợp là việc chỉ có một động tác lặp lại và thấy kết quả ngay: nắm thóc rắc ra là gà chạy tới, nghiêng bình là nước chảy, nhặt chiếc lá bỏ vào rổ là rổ đầy dần. Đừng giao việc có nhiều bước như gieo hạt theo hàng rồi lấp đất rồi tưới; bé sẽ làm bước đầu rồi bỏ.
Bình tưới nên nhỏ, đổ nước chừng một phần ba để bé không bị nặng tay và không làm trôi đất. Thóc rắc gà nên đựng trong bát nhựa, người lớn đứng ngay cạnh vì gà có thể xô vào tay. Rổ nhặt lá nên nhẹ, đi trong khu sân đã dọn, xa mép ao và xa bậc dốc.
Với bé hai ba tuổi, ở farm còn là lúc làm quen với cảm giác mới: đất mát dưới bàn tay, lá cà phê bóng và cứng, tiếng gà cục tác, mùi rơm khô. Cho bé thời gian sờ, ngửi, nhìn mà không cần biến thành việc gì. Một buổi sáng bé ngồi bốc đất đỏ cho vào chậu rồi đổ ra cũng là một buổi sáng có ích, miễn là chỗ ngồi an toàn và có người lớn bên cạnh.
Điều quan trọng nhất ở tuổi này là người lớn luôn ở trong tầm với của bé, không chỉ trong tầm mắt. Vườn đồi có dốc, có rãnh thoát nước, có bể chứa nước tưới, và bé hai ba tuổi đi nhanh hơn người lớn tưởng. Khi người lớn cần làm việc khác, đưa bé vào nhà hoặc khu sân có rào, đừng để bé tự chơi trong vườn.
Bé 5–7 tuổi: việc có bắt đầu và kết thúc
Bé tuổi mẫu giáo lớn và đầu tiểu học muốn tự làm và muốn thấy việc hoàn thành. Giao việc có điểm bắt đầu, điểm kết thúc rõ: nhặt hết trứng trong ổ, hái đủ một rổ rau, nhổ sạch cỏ quanh một luống. Khi xong, bé biết mình xong, không phải chờ người lớn bảo dừng.
Nhặt trứng là việc trẻ tuổi này rất thích nhưng cần dặn kỹ: đi chậm vào chuồng, không đuổi gà, gà mái đang nằm ổ thì không thò tay vào vì có thể bị mổ, cầm trứng bằng hai tay, đặt nhẹ vào rổ có lót rơm. Sau đó rửa tay bằng xà phòng. Hái rau ăn lá thì chỉ cho bé lá nào được hái, hái lá ngoài chừa ngọn, ngắt chứ không giật cả gốc.
Gieo hạt theo hàng hợp với bé năm bảy tuổi nếu người lớn rạch sẵn hàng. Hạt to như đậu, bí dễ cầm hơn hạt rau cải nhỏ li ti. Bé đặt hạt, lấp đất bằng tay, tưới nhẹ. Mấy ngày sau, nếu farm còn ở, bé sẽ được thấy mầm nhú lên, và đó thường là khoảnh khắc bé nhớ nhất.
Bé 8–12 tuổi: giao trách nhiệm, không chỉ giao việc
Trẻ lớn hơn cần được tin. Thay vì giao từng việc nhỏ, hãy giao cho bé phụ trách một phần của vườn trong suốt kỳ ở: một luống rau, đàn gà buổi sáng, khay cây con. Bé tự nhớ giờ, tự kiểm tra, cuối ngày kể lại cho người lớn. Trách nhiệm làm bé nghiêm túc hơn mọi lời dặn.
Bé tuổi này dùng được dụng cụ nhỏ có cán như cuốc con, xẻng con, kéo tỉa đầu tròn, sau khi được chỉ cách cầm, cách đặt dụng cụ xuống đất khi không dùng, lưỡi quay xuống. Ở farm có nhà vườn chuyên nghiệp, nên nhờ chủ farm chỉ thay vì bố mẹ tự dạy; bé thường nghe người lạ hơn nghe bố mẹ.
Ghi chép cũng hợp với tuổi này: mỗi sáng đo chiều cao cây con bằng que đánh dấu, vẽ chiếc lá cà phê, đếm số trứng. Đó là cách biến việc vườn thành quan sát khoa học nhỏ mà không cần bài giảng. Bé mười một mười hai tuổi có thể phụ đảo cà phê đang phơi bằng cào gỗ nếu farm đang vào vụ, hoặc phụ ủ phân bằng lá và vỏ rau, miễn là có găng tay và rửa tay sau đó.
Việc vườn cho trẻ đổi theo mùa ở Tà Đùng
Vườn quanh hồ Tà Đùng có hai mùa rõ là mùa mưa và mùa khô, nên việc có cho trẻ cũng đổi theo. Hỏi chủ farm vườn đang ở giai đoạn nào trước khi lên kế hoạch cho bé, vì mỗi năm thời tiết lệch đi ít nhiều.
Mùa mưa ở vùng này thường bắt đầu khoảng tháng 4–5 và kéo tới tháng 10–11, sớm muộn tuỳ năm; đó là mùa cây con, gieo trồng, làm cỏ. Cỏ mọc nhanh nên nhổ cỏ quanh luống rau là việc lúc nào cũng có. Đất mềm, bé dễ gieo hạt, dễ trồng cây con. Đổi lại, nhiều buổi chiều có giông, việc vườn dồn về buổi sáng; đất đỏ trơn, bé cần giày bám và người lớn đi cùng trên lối dốc.
Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, thường quanh tháng 10 tới tháng 12, là lúc cà phê vối chín và được thu hái, phơi. Sân phơi cà phê là nơi trẻ lớn có thể phụ đảo hạt bằng cào gỗ, nhặt lá lẫn trong hạt, quan sát hạt đổi màu qua từng ngày nắng. Trẻ nhỏ thì chỉ đứng xem, vì sân phơi nắng gắt và người làm đi lại nhiều.
Giữa mùa khô, vườn cần tưới nhiều; tưới cây con, tưới luống rau là việc chính bé tham gia được. Đây cũng là lúc cà phê ra hoa trắng sau những đợt tưới, thường rơi vào khoảng tháng 1 tới tháng 3, mùi thơm cả vườn, một dịp để bé quan sát hoa thành quả. Nắng mùa khô gắt vào giữa ngày, nên việc vườn của bé xếp vào sáng sớm và chiều muộn.
Chia nhỏ một việc vườn để trẻ làm được: ví dụ tưới một luống rau
Việc trông đơn giản với người lớn có nhiều bước với trẻ. Ví dụ tưới một luống rau cho bé bảy tám tuổi:
- Cùng bé đi tới luống, chỉ ranh giới luống và lối đi giữa hai luống; dặn chỉ đứng ở lối, không giẫm lên luống.
- Chỉ cho bé cách lấy nước: từ vòi có sẵn hoặc thùng nhỏ người lớn đã múc; không cho bé tự múc ở bể chứa hay ao.
- Cho bé thấy cách tưới: hạ bình thấp, tưới vào gốc, đi chậm từ đầu luống tới cuối luống.
- Để bé tự làm, người lớn đứng cuối luống. Không sửa từng động tác; chỉ nhắc khi bé tưới vào lá quá mạnh hoặc giẫm lên luống.
- Khi xong, cùng bé nhìn lại: đất đã ẩm đều chưa, có chỗ nào khô. Cho bé tưới bù chỗ khô.
- Bé cất bình đúng chỗ, rửa tay, kể lại cho người khác nghe mình đã tưới luống nào.
Cách chia này dùng được cho nhiều việc khác: nhổ cỏ, gieo hạt, nhặt trứng. Nguyên tắc chung là cho bé thấy trọn việc, làm thử một lần có người lớn, rồi tự làm.
Việc nào trẻ ở tuổi nào cũng không đụng?
Một số việc trong vườn không có phiên bản an toàn cho trẻ, dù bé lớn và cẩn thận đến đâu:
- Pha, phun, cầm bình thuốc bảo vệ thực vật hay vào kho chứa phân thuốc. Nên hỏi chủ farm có phun gần ngày ở không và tránh khu vừa phun.
- Dùng máy cắt cỏ, máy xới, máy xay xát, máy bơm, máy cưa, kể cả khi máy tắt.
- Cầm dao rựa, liềm, dao phát cành; leo thang hái quả, leo cây sầu riêng hay cây bơ.
- Lại gần ao, bể chứa nước tưới, hố ủ phân sâu, mép hồ mà không có người lớn sát bên.
- Thò tay vào tổ ong, bụi rậm, đống củi, đống lá mục lâu ngày, nơi rắn rết hay trú.
- Nhóm lửa, cời bếp củi, bê nồi nước sôi trong bếp vườn.
- Tự hái và ăn quả, lá, nấm trong vườn khi chủ nhà chưa xác nhận ăn được.
Nói với bé lý do của từng điều cấm, ngắn gọn, đúng sự thật. Trẻ tôn trọng luật có lý do hơn luật "vì bố mẹ bảo thế".
Nói gì để bé muốn làm tiếp ngày mai?
Cách khen có ảnh hưởng tới việc bé có quay lại vườn sáng mai hay không. Khen cụ thể việc bé làm thay vì khen chung chung: "con tưới hết luống mà không giẫm lên rau" có sức nặng hơn "con giỏi quá". Khen cố gắng thay vì khen kết quả: bé nhổ cỏ được ít nhưng kiên nhẫn ngồi lâu, hãy nói về sự kiên nhẫn ấy.
Tránh so sánh giữa anh chị em hay với con nhà khác cùng ở farm. Trẻ ở các tuổi khác nhau làm được việc khác nhau, và việc vườn không phải cuộc thi. Không chấm điểm, không xếp hạng ai làm nhiều hơn. Nếu có hai bé, giao hai việc khác nhau để mỗi bé có phần riêng.
Khi bé làm hỏng, như làm vỡ trứng, nhổ nhầm cây con, tưới trôi đất, đừng la. Cùng bé xem chuyện gì đã xảy ra và làm lại. Nhà vườn quen với chuyện hỏng hóc nhỏ; điều họ ngại là khách làm hỏng mà không nói. Dạy bé báo lại với chủ nhà khi lỡ làm hỏng, đó cũng là một bài học.
Cuối cùng, nếu bé không muốn làm, đừng ép. Việc vườn bị ép thành nghĩa vụ sẽ mất đi điều tốt nhất của nó. Bé có thể chỉ ngồi xem hôm nay và tự xin làm vào ngày mai.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2 tuổi có làm vườn được không?
Được, ở mức một động tác và luôn có người lớn trong tầm với: rắc thóc, tưới bình nhỏ, sờ đất, nhặt lá. Đừng kỳ vọng bé làm xong việc gì; mục tiêu là bé được chạm, ngửi và nhìn. Giữ bé xa nước, dụng cụ và vật nuôi lớn.
Có nên cho trẻ đeo găng tay khi làm vườn?
Nên, nhất là khi nhổ cỏ, nhặt lá, phụ ủ phân. Găng tay vải cỡ nhỏ đủ dùng. Dù có găng, sau khi làm vườn vẫn rửa tay bằng xà phòng, cắt móng tay ngắn trước chuyến đi để đất không bám nhiều.
Trẻ được dùng cuốc, xẻng từ mấy tuổi?
Dụng cụ nhỏ có cán, không sắc như cuốc con, xẻng con thường hợp với trẻ từ khoảng tám tuổi trở lên, sau khi được chỉ cách cầm và cách đặt xuống. Trẻ nhỏ hơn dùng tay hoặc xẻng nhựa. Dao, liềm, rựa thì không giao cho trẻ.
Trẻ làm vườn bao lâu một lần là vừa?
Với trẻ dưới năm tuổi, mười đến hai mươi phút mỗi lần là đủ. Trẻ lớn hơn có thể làm bốn mươi phút đến một giờ, có nghỉ uống nước. Chọn giờ sáng sớm hoặc chiều mát, tránh nắng trưa trên đồi.
Nếu bé làm hỏng cây của nhà vườn thì sao?
Dạy bé báo lại ngay với chủ nhà và xin lỗi. Người lớn hỏi cách khắc phục, như trồng lại, bù cây con, và chịu phần thiệt hại nếu cần. Nhà vườn thường thông cảm với trẻ nhỏ nếu khách thành thật.
Có nên để bé làm việc vườn cùng con nhà khác?
Có thể, nếu các gia đình thống nhất luật an toàn và mỗi bé có người lớn của mình để ý. Trẻ làm chung vui hơn nhưng dễ đùa nghịch gần nước hoặc dụng cụ. Giao việc riêng cho từng bé để tránh tranh giành.