Vật nuôi là lý do nhiều trẻ mê ở farm, và cũng là chỗ dễ có tai nạn nhỏ nếu không dạy trước: trẻ nên tiếp cận con vật chậm, từ phía trước, có người lớn và chủ nhà đồng ý, không ôm, không hôn gà vịt, và luôn rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm. Chó nhà vườn là con vật cần dè chừng nhất, kể cả khi trông hiền.
Farmstay quanh hồ Tà Đùng thường nuôi gà thả vườn, vịt, chó giữ nhà, mèo bắt chuột; một số nơi có dê, ngỗng, ao cá, vài tổ ong mật. Đó là vật nuôi phục vụ đời sống nhà vườn, không phải thú cưng cho khách. Hiểu điều này giúp gia đình dạy trẻ cách cư xử đúng mực với con vật và với chủ của chúng.
Bài này đi qua từng loài hay gặp, việc trẻ làm được với mỗi loài, những dấu hiệu con vật không muốn bị làm phiền, chuyện vệ sinh, và việc cần làm khi bị cắn, mổ, cào.
Vì sao vật nuôi ở farm không phải thú cưng?
Chó ở vườn được nuôi để giữ nhà, giữ vườn khỏi người lạ và thú rừng. Nó quen chủ, quen người nhà, nhưng khách là người lạ. Gà, vịt được nuôi để lấy trứng, lấy thịt, để ăn sâu bọ trong vườn. Mèo bắt chuột trong kho. Dê ăn cỏ, ăn lá. Mỗi con có việc và có thói quen riêng, không quen bị trẻ ôm ấp, đuổi bắt.
Đó không có nghĩa là trẻ không được chơi với con vật. Ngược lại, chính vì là vật nuôi thật, trẻ học được những điều mà thú cưng trong căn hộ không dạy: con vật có nhu cầu riêng, có lúc muốn được để yên, có cách giao tiếp mà mình phải đọc. Trẻ học tôn trọng một sinh vật không phải của mình.
Luật đầu tiên vì thế là hỏi chủ nhà: con nào bé được lại gần, con nào không, giờ nào cho ăn, có con nào đang ấp, đang nuôi con nhỏ. Chủ nhà biết con chó nào hiền, con gà mái nào hay mổ, con ngỗng nào hung. Hỏi trước mất một phút, tránh được nhiều vết mổ, vết cắn.
Từng loài hay gặp: trẻ làm được gì, cần tránh gì
Bảng gợi ý chung; luôn hỏi lại chủ nhà vì mỗi con vật một tính.
| Loài | Trẻ làm được | Cần tránh |
|---|---|---|
| Gà thả vườn | Rắc thóc, nhặt trứng cùng người lớn, ngồi xem gà bới đất | Đuổi bắt, thò tay vào ổ gà đang ấp, ôm hôn gà |
| Vịt, ngan | Đứng xem bơi, rắc thức ăn trên bờ | Xuống ao theo vịt, đến gần vịt mẹ có con |
| Ngỗng | Xem từ xa | Lại gần, nhất là mùa ấp; ngỗng có thể đuổi mổ trẻ |
| Chó nhà vườn | Chơi khi chủ có mặt và đồng ý, sau khi chó đã quen | Lại gần khi chó đang ăn, ngủ, có con nhỏ, bị xích |
| Mèo | Ngồi yên để mèo tự lại gần | Bế mèo, kéo đuôi, đuổi theo |
| Dê | Đưa lá cho ăn qua rào nếu chủ cho | Đứng sau lưng dê, vào chuồng dê đực |
| Cá ao | Rắc cám từ chỗ bờ có rào, người lớn nắm tay | Cúi sát mép ao, thò tay xuống nước |
Trẻ dưới năm tuổi chỉ nên tiếp xúc với con vật khi người lớn ở ngay cạnh, cầm tay. Trẻ lớn hơn có thể tự cho gà ăn, nhưng vẫn cần người lớn biết bé đang ở đâu.
Nhặt trứng gà cùng trẻ: làm từng bước
Nhặt trứng là việc trẻ thích nhất ở farm, và làm đúng cách thì an toàn, vui:
- Hỏi chủ nhà giờ nhặt trứng và ổ nào được nhặt; ổ có gà đang ấp thì không động vào.
- Đi giày, mang rổ nhỏ lót rơm hoặc khăn. Người lớn đi trước vào chuồng.
- Đi chậm, nói nhỏ; không đuổi gà ra khỏi chuồng.
- Nếu gà mái còn nằm trên ổ, chờ gà rời đi hoặc để người lớn xử lý; không thò tay xuống dưới bụng gà.
- Cầm trứng bằng cả bàn tay, nhẹ nhàng đặt vào rổ, không xếp chồng nhiều lớp.
- Ra khỏi chuồng, đóng cửa lại như cũ. Đưa trứng cho chủ nhà.
- Rửa tay bằng xà phòng ngay, kể cả khi tay trông sạch.
Trứng có thể dính phân, rơm. Không để trẻ tự rửa trứng hay đập trứng ăn sống. Trứng gà vườn nấu chín kỹ trước khi cho trẻ ăn.
Gà thả vườn không phải lúc nào cũng đẻ trong ổ; có con đẻ trong bụi, dưới đống rơm, góc kho. Trẻ phát hiện được một ổ trứng lạ thường rất hào hứng. Dặn bé báo chủ nhà thay vì tự chui vào bụi để lấy, vì bụi rậm, đống rơm cũng là chỗ rết, rắn có thể trú. Số trứng mỗi ngày ít hay nhiều tuỳ đàn, tuỳ mùa; đừng hứa với bé ngày nào cũng có.
Lịch chăm vật nuôi trong ngày mà trẻ theo được
Vật nuôi ở farm sống theo giờ, và trẻ theo giờ ấy sẽ hiểu nhịp nhà vườn rõ nhất. Sáng sớm, gà ra khỏi chuồng, được cho ăn bữa đầu; đây là lúc bé rắc thóc, xem gà tranh ăn, đếm số con. Giữa buổi sáng, gà mái đẻ, nhặt trứng thường vào lúc này hoặc đầu giờ chiều, tuỳ nhà. Trưa nắng, gà vịt nằm bóng mát, chó ngủ dưới hiên; đó là giờ để vật nuôi yên.
Chiều muộn, gà tự kéo nhau về chuồng khi trời sẩm. Đây là cảnh trẻ rất thích xem: con nào về trước, con nào lên cây đậu, con nào phải lùa. Trẻ lớn có thể phụ người lớn đóng cửa chuồng sau khi đếm đủ. Tối, chó đi tuần quanh nhà; trẻ ở trong nhà.
Đề nghị với chủ nhà cho bé theo một hoặc hai giờ cố định trong ngày, như cho gà ăn sáng và lùa gà chiều, thay vì lúc nào bé muốn cũng ra chuồng. Vật nuôi bớt bị làm phiền, bé có việc để mong, và nhà vườn biết lúc nào có khách nhỏ ở chuồng. Sau vài ngày, bé thường nhớ giờ còn hơn người lớn.
Chó nhà vườn: con vật cần dè chừng nhất
Chó giữ nhà ở vườn quen sủa người lạ, quen canh giữ lãnh thổ. Nhiều con rất hiền với người nhà nhưng không đoán trước được với trẻ lạ chạy nhảy, la hét. Nhiều vụ trẻ bị chó cắn xảy ra với chó nhà hoặc chó quen mặt chứ không phải chó hoang, và vết cắn ở trẻ nhỏ hay rơi vào mặt, cổ vì trẻ đứng ngang tầm đầu chó.
Dạy trẻ vài luật: không chạy về phía chó, không chạy trốn khi chó sủa mà đứng yên, khoanh tay trước ngực, nhìn sang chỗ khác, rồi lùi chậm. Không lại gần chó đang ăn, đang gặm xương, đang ngủ, đang có chó con, đang bị xích. Không ôm cổ chó, không ghé mặt sát mặt chó. Muốn vuốt ve thì hỏi chủ nhà, để chó ngửi tay trước, vuốt nhẹ ở lưng, không vuốt đầu.
Đọc dấu hiệu chó không vui: gầm gừ, nhe răng, lông gáy dựng, đuôi cứng hoặc kẹp giữa hai chân, quay đi tránh né, liếm môi liên tục. Thấy những dấu hiệu này, đưa trẻ ra xa. Trẻ nhỏ không đọc được tín hiệu này, nên người lớn phải đọc thay.
Nếu bị chó cắn hoặc cào chảy máu, rửa ngay vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng trong nhiều phút, sát khuẩn, rồi đưa trẻ tới cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng dại và chăm vết thương. Hỏi chủ nhà về tình trạng tiêm phòng của chó. Đừng chủ quan với vết cắn nhỏ.
Rửa tay sau khi chạm gà, vịt: vì sao không bỏ qua được
Gà vịt khoẻ mạnh vẫn có thể mang vi khuẩn như Salmonella trong phân, trên lông, trên chân, trong chuồng. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) từ lâu đã khuyến cáo rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm gia cầm hoặc bất cứ thứ gì trong chỗ nuôi chúng, và không để trẻ nhỏ ôm, hôn gia cầm. Trẻ dưới năm tuổi dễ bị bệnh hơn và hay đưa tay lên miệng.
Ở farm, cách làm đơn giản: có một chỗ rửa tay với xà phòng gần chuồng hoặc gần cửa nhà; rửa sau khi cho gà ăn, nhặt trứng, chơi ở sân có phân gà, trước khi ăn và trước khi ngủ. Giày đi trong sân gà để ngoài cửa, không đi vào phòng ngủ. Đồ chơi rơi xuống sân gà rửa trước khi bé cầm lại.
Một nguyên tắc khác: không chạm gà vịt ốm, chết bất thường, và báo cho chủ nhà biết nếu thấy. Gia cầm có thể mắc những bệnh lây sang người như cúm gia cầm; việc xử lý là của nhà vườn và cơ quan thú y. Trẻ thấy con gà chết thường tò mò muốn xem, cầm; người lớn giải thích nhẹ nhàng và đưa bé đi chỗ khác.
Dạy trẻ đọc con vật: khi nào chúng muốn được để yên
Trẻ hay nghĩ con vật thích được ôm như mình thích được ôm. Dạy bé quan sát trước khi chạm: con gà đang bới đất kiếm ăn thì để yên cho gà ăn; con mèo nằm phơi nắng nhắm mắt là đang nghỉ; con dê đứng quay mông về phía mình là không muốn gần. Ngược lại, con vật tự đi lại gần, ngửi tay, là đang tò mò và có thể muốn làm quen.
Biến việc quan sát thành trò chơi: đếm xem đàn gà có mấy con mái, mấy con trống; xem gà mẹ dắt con đi đâu; con chó nằm chỗ nào vào buổi trưa và chỗ nào vào buổi tối; con mèo trèo lên đâu để ngủ. Trẻ quan sát kỹ sẽ tự rút ra cách con vật sống, và ít muốn làm phiền chúng hơn.
Dạy bé dùng giọng nhỏ, cử động chậm quanh con vật. Tiếng la hét và chạy nhảy làm gà vịt hoảng, chó cảnh giác. Đây là bài học có ích cả khi về thành phố: cư xử với chó mèo lạ ngoài đường, với thú cưng nhà người khác.
Khi trẻ sợ con vật, hoặc quá hăng
Có trẻ thấy con gà là trốn sau lưng bố mẹ; có trẻ lao thẳng tới định bắt. Cả hai đều bình thường. Với trẻ sợ, đừng ép bé lại gần hay chế giễu bé nhát. Cho bé xem từ xa, từ chỗ bé thấy an toàn, như trên hiên nhà, trong lòng bố mẹ. Ngày hôm sau đứng gần hơn một chút. Để bé tự quyết định khi nào rắc thóc; nỗi sợ thường giảm dần khi bé thấy con vật không làm gì mình.
Với trẻ quá hăng, đặt luật trước khi tới gần: đi chậm, tay để sau lưng, chỉ nhìn. Cho bé một việc để làm với tay như cầm bát thóc, để tay bé bận. Nếu bé đuổi gà, dừng lại ngay, đưa bé ra khỏi sân, giải thích ngắn gọn rằng gà sợ và có thể bị thương, rồi cho bé thử lại sau.
Trẻ ở giữa, không sợ cũng không hăng, vẫn cần một người lớn đi kèm vài lần đầu. Sau hai ba buổi, khi bé đã thuộc luật và con vật đã quen bé, người lớn lùi ra xa hơn một chút, vẫn trong tầm mắt. Bé được tự tin dần mà không bị bỏ một mình với con vật.
Không dùng con vật để doạ trẻ, kiểu "không ngoan thì chó cắn". Câu doạ ấy làm trẻ sợ con vật một cách vô lý, hoặc không tin lời người lớn khi có nguy hiểm thật.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ có nên ôm gà con không?
Không nên với trẻ nhỏ. Gà con dễ bị bóp mạnh tay làm chết, và gà có thể mang vi khuẩn gây bệnh đường ruột. Cho bé ngồi xem, có thể chạm nhẹ lưng gà con dưới sự cho phép của chủ nhà, rồi rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó.
Bị gà mổ có sao không?
Vết mổ thường nông, rửa sạch bằng nước và xà phòng, sát khuẩn là đủ. Nếu vết mổ ở gần mắt, chảy máu nhiều, sâu hoặc sưng đỏ, nóng sau vài ngày, đưa trẻ tới cơ sở y tế. Lần sau tránh thò tay vào ổ gà đang ấp.
Trẻ bị chó nhà vườn liếm vào vết xước thì có cần đi khám không?
Nên rửa ngay vết xước bằng xà phòng dưới vòi nước chảy và hỏi chủ nhà về tiêm phòng dại của chó. Để chắc chắn, đưa trẻ tới cơ sở y tế để nhân viên y tế đánh giá có cần tiêm phòng dại hay không. Đừng tự quyết.
Có nên cho trẻ uống sữa dê tươi ở farm không?
Sữa tươi chưa tiệt trùng có thể chứa vi khuẩn gây bệnh, nguy cơ cao hơn ở trẻ nhỏ. Nếu farm có sữa, chỉ cho trẻ uống khi đã được đun sôi kỹ. Hỏi chủ nhà cách họ xử lý sữa trước khi cho bé thử.
Trẻ dị ứng lông chó mèo có ở farm được không?
Được, nếu báo trước với chủ farm để họ giữ chó mèo xa khu khách ở, và mang theo thuốc bé vẫn dùng theo chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến bác sĩ đang theo dõi bé trước chuyến đi nếu dị ứng nặng.
Có nên cho trẻ cầm cá, ếch lên tay không?
Có thể cho trẻ lớn cầm nhẹ cá vừa bắt dưới sự hướng dẫn của chủ nhà, rồi thả lại hoặc đưa vào chậu. Cầm nhẹ, tay ướt để không làm hỏng da cá. Với ếch nhái, chỉ xem, không cầm lâu, và rửa tay sau đó.