Farmstay ở vùng đồi Tà Đùng hứng nước mưa vì nơi này mưa dồn nhiều tháng rồi khô hạn kéo dài: nước từ mái tôn được dẫn qua máng xối, lưới chắn lá vào bồn, phuy hay bể có nắp, rồi dùng dần để tưới rau, tưới cây con, giặt giũ, rửa sân, dội nhà vệ sinh khi giếng bắt đầu cạn. Nước mưa không được uống thẳng; muốn dùng cho ăn uống phải lọc và đun sôi theo cách chủ nhà đã làm quen.
Với khách, chuyện nước mưa nghe như việc riêng của nhà vườn, nhưng nó liên quan trực tiếp tới kỳ ở của bạn. Đi vào cuối mùa khô, bạn có thể được nhắc tắm nhanh, không xả vòi khi đánh răng, rửa rau trong chậu. Đi vào mùa mưa, bạn sẽ thấy những bồn nước được lau rửa, máng xối được dọn lá để đón mùa.
Bài này giải thích một hệ hứng nước mưa ở farmstay gồm những gì, nước mưa dùng được vào việc gì, vì sao bồn nước phải đậy kín, và những cách dùng nước giúp nhà vườn qua mùa khô nhẹ nhàng hơn.
Vì sao farmstay vùng đồi Tà Đùng cần hứng nước mưa?
Khí hậu vùng cao nguyên quanh hồ Tà Đùng chia hai mùa rõ. Mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng năm tới tháng mười, có năm kéo sang tháng mười một, nhiều chiều mưa xối xả, mái tôn ầm ầm cả giờ. Mùa khô bắt đầu khi gió chuyển hướng, có những tháng gần như không có trận mưa đáng kể. Giếng đào ở sườn đồi hạ mực nước dần, có nhà phải khoan sâu hơn hoặc bơm nước từ hồ, từ suối lên, tốn điện và tốn công.
Trong khi đó, đây cũng là lúc vườn cần nước nhất. Cà phê cần tưới để ra hoa đều, cây ăn trái non và luống rau không chịu được nhiều ngày khô. Mùa khô cũng là lúc nhiều khách chọn đi vì trời đẹp, đường dễ đi. Nhu cầu nước tăng đúng lúc nguồn nước giảm.
Hứng nước mưa không giải quyết được hết, vì một mái nhà cấp bốn chỉ hứng được lượng nước có hạn. Nhưng nó giúp đỡ một phần quan trọng: những việc không cần nước sạch tinh như tưới rau, rửa chuồng, dội bồn cầu có thể dùng nước mưa, để nước giếng dành cho nấu ăn, tắm rửa. Với một farmstay nhỏ đón vài nhóm khách mỗi tuần, khoản chênh đó quyết định việc có phải đi chở nước vào cuối mùa khô hay không.
Một hệ hứng nước mưa đơn giản gồm những gì?
Đi quanh nhà, bạn có thể nhận ra từng phần của hệ hứng nước. Không phải nơi nào cũng có đủ, nhưng một hệ làm cẩn thận thường gồm:
- Mái hứng: mái tôn hoặc mái ngói sạch, không có cành cây đổ lá dày ngay trên. Mái lợp vật liệu cũ có sơn bong tróc thì nhà vườn thường chỉ dùng nước cho tưới.
- Máng xối và ống xuống: chạy dọc mép mái, dẫn nước về một điểm. Cuối mùa khô nhà vườn leo lên dọn lá, xác côn trùng trước khi mưa tới.
- Lưới chắn lá: tấm lưới hoặc rổ thưa ở miệng ống hay miệng bồn, giữ lại lá, hạt, cặn lớn.
- Đoạn bỏ nước đầu trận: một đoạn ống đứng hoặc van để những lít nước đầu tiên, thứ cuốn theo bụi đất đỏ và phân chim trên mái, chảy bỏ ra ngoài trước khi nước sạch hơn vào bồn.
- Bồn, phuy hoặc bể có nắp kín: bồn nhựa, bồn inox, phuy, hoặc bể xây. Nắp kín để không có lá, chuột, và quan trọng nhất là không có muỗi đẻ trứng.
- Ống tràn: khi bồn đầy, nước thừa được dẫn ra luống chuối, rãnh thấm hoặc hố trữ, thay vì tràn khoét chân móng nhà.
- Vòi xả và đường ống tưới: lấy nước ra xô, hoặc nối vào ống tưới nhỏ giọt cho luống rau gần đó.
Nếu bạn ở vào đầu mùa mưa và thấy chủ nhà để trận mưa đầu chảy tràn, không cho vào bồn, đó không phải là phí nước mà là cách xả trôi bụi bẩn tích trên mái sau cả mùa khô.
Nước mưa ở farmstay dùng vào việc gì, không dùng vào việc gì?
Nước mưa hứng từ mái trong vắt nhưng không có nghĩa là sạch để uống: nó đã đi qua mái, máng, ống, có thể mang bụi, phân chim, rêu và vi sinh. Cách dùng hợp lý thường như sau:
| Việc | Dùng nước mưa được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tưới rau, cây con, cây trong chậu | Rất hợp | Nước mưa mềm, ít khoáng, cây ưa; tưới gốc vào sáng sớm hoặc chiều |
| Rửa sân, rửa dụng cụ, rửa chuồng | Hợp | Không cần nước sạch tinh; tiết kiệm nước giếng |
| Dội nhà vệ sinh, giặt quần áo | Hợp | Nhiều farmstay dẫn riêng đường nước mưa cho việc này |
| Tắm, rửa mặt | Tuỳ cách lọc của từng nhà | Nên dùng theo chỉ dẫn của chủ nhà; người có da nhạy cảm cẩn thận hơn |
| Nấu ăn, uống | Không dùng thẳng | Chỉ khi đã qua lọc và đun sôi theo cách nhà vườn quen làm; khách nên dùng nước uống chủ nhà chuẩn bị sẵn |
Khách không nên tự lấy nước từ bồn chứa để uống hay pha sữa cho trẻ. Hãy hỏi chủ nhà nguồn nước uống của nhà là gì; hầu hết farmstay đều có nước đun sôi để nguội hoặc nước qua máy lọc dành riêng cho ăn uống.
Vì sao bồn nước mưa phải luôn đậy kín?
Một bồn nước mở nắp là nơi đẻ trứng lý tưởng cho muỗi, đặc biệt là muỗi vằn, loại thích nước đọng tương đối sạch quanh nhà và là loài truyền bệnh sốt xuất huyết. Chỉ cần một tuần nước để hở, lăng quăng đã có thể nở thành muỗi. Ở vùng cao nguyên có mùa mưa dài, các cơ quan y tế vẫn thường nhắc người dân đậy kín dụng cụ chứa nước và dọn vật dụng đọng nước quanh nhà.
Vì vậy, khi thấy nắp bồn, nắp phuy được đậy chặt, có khi chèn thêm tấm lưới, đó là dấu hiệu nhà vườn cẩn thận. Khách, nhất là trẻ con, đừng mở nắp để xem hay thả lá, thả hoa vào chơi, và nhớ đậy lại nếu đã lấy nước bằng gáo. Những chỗ hay đọng nước mà ít ai để ý cũng nên được dọn: vỏ dừa, lốp xe cũ, chai lọ để ngoài vườn, đĩa lót chậu cây.
Nắp kín còn giữ cho nước khỏi tảo xanh vì thiếu ánh sáng, khỏi lá rụng mục làm nước có mùi, khỏi chuột, rắn tìm nước uống trong mùa khô. Một bồn nước sạch, kín, đặt nơi bóng mát có thể giữ nước dùng được nhiều tuần. Bồn để nắng, hở nắp thì vài hôm đã đổi màu.
Khách dùng nước thế nào để farmstay qua mùa khô nhẹ hơn?
Nếu bạn ở farmstay Tà Đùng trong những tháng khô, có vài thói quen nhỏ giúp nhà vườn đỡ lo nước mà không làm bạn mất thoải mái:
- Tắm gọn: làm ướt người, tắt vòi khi xoa xà phòng, rồi mở lại để xả. Một lần tắm như vậy dùng ít hơn nhiều so với để vòi chảy suốt.
- Đánh răng, cạo râu bằng ly nước, không để vòi chảy liên tục.
- Rửa rau, rửa trái trong chậu chứ không dưới vòi chảy. Nước rửa rau lần đầu đổ vào xô để tưới cây.
- Gom đồ giặt cho đủ một mẻ, giặt chung với nhóm thay vì mỗi người giặt vài món một ngày.
- Báo ngay cho chủ nhà khi thấy vòi rỉ, bồn cầu chảy nước liên tục, ống tưới bị rò. Một chỗ rò nhỏ cả đêm mất khá nhiều nước.
- Hỏi chủ nhà trước khi dùng vòi tưới lớn để rửa xe, rửa giày dính đất đỏ; có nơi muốn khách dùng nước mưa trong phuy cho việc này.
Không ai mong khách sống khắc khổ. Chỉ là ở một nơi mà mỗi bồn nước đều do người ta hứng, bơm, chở về, dùng nước có ý thức là một cách cảm ơn rất cụ thể.
Nước rửa rau, nước vo gạo quay về vườn
Ở nhiều farmstay, cạnh bồn rửa trong bếp có sẵn một hai cái xô. Nước vo gạo, nước rửa rau lần đầu, nước tráng trái cây được đổ vào đó thay vì xả xuống ống. Cuối ngày, nhà vườn xách xô ra tưới cho luống rau, gốc chuối, chậu hoa. Nước này gần như sạch, chỉ có ít đất, ít tinh bột, cây dùng tốt.
Khách phụ bếp có thể giữ thói quen này: rửa rau ở chậu trước, đổ nước vào xô; chỉ khi rửa lần cuối mới dùng vòi. Không đổ vào xô nước có xà phòng rửa chén, nước luộc có muối, nước còn dầu mỡ; những thứ này đi đường thoát nước thải như bình thường. Nếu không chắc xô nào để làm gì, cứ hỏi, vì mỗi bếp có một quy ước.
Việc tái dùng nước trong bếp nghe nhỏ, nhưng trong một ngày có ba bữa và vài nhóm khách, số xô nước mang ra vườn đủ để tưới cả một dãy luống. Trẻ nhỏ thường rất thích được giao xách xô nhỏ ra tưới gốc chuối, và nhờ đó hiểu nước trong nhà không tự nhiên mà có.
Bể chứa nước và an toàn cho trẻ nhỏ
Bồn, phuy, bể chứa là những vật dễ bị quên khi nói về an toàn trẻ em ở farm, vì chúng không trông nguy hiểm như mép hồ. Nhưng một bể xây ngang tầm thắt lưng người lớn, nắp bị dịch ra, hoặc một phuy nước để hở dưới mái hiên là chỗ trẻ nhỏ có thể chồm vào nghịch nước và chúi đầu xuống. Trẻ dưới năm tuổi có thể gặp nạn chỉ trong lượng nước không sâu.
Khi tới farmstay có trẻ nhỏ, người lớn nên đi một vòng tìm tất cả chỗ chứa nước: bể dưới chân mái, phuy cạnh bếp, chum, xô lớn để ngoài vườn, hố trữ nước tràn. Xem nắp có chắc không, có bậc, thùng, ghế gì kê sát để trẻ leo lên không. Nếu có chỗ nào chưa yên tâm, nói với chủ nhà để họ chặn lại trong thời gian bạn ở.
Dặn trẻ một luật đơn giản: không mở nắp bồn, không leo lên bể, không chơi nước một mình. Muốn tưới cây, lấy nước chơi thì gọi người lớn đi cùng và dùng xô nhỏ. Sau khi tưới xong, úp xô xuống để không đọng nước. Những việc này vừa giữ an toàn vừa bớt chỗ cho muỗi đẻ, hai lợi ích trong một thói quen.
Đọc chuyện nước của farmstay qua những gì bạn thấy trong kỳ ở
Ở vài ngày, bạn sẽ nhận ra nhà vườn quý nước tới mức nào qua những chi tiết nhỏ. Vòi trong vườn có khoá riêng, ống tưới có đầu nhỏ giọt cắm sát gốc chứ không phun mưa lên lá giữa trưa. Luống rau phủ rơm, phủ vỏ cà phê để giữ ẩm. Cây ăn trái non có bồn đất vun quanh gốc để nước tưới không chảy tràn xuống dốc. Tất cả là cách giữ từng gáo nước ở lại đúng chỗ cây cần.
Giờ tưới cũng là một dấu hiệu. Tưới lúc sáng sớm hay chiều mát thì nước ngấm vào đất; tưới giữa trưa nắng thì phần lớn bốc hơi. Nếu bạn được nhờ tưới rau, hãy tưới gốc, tưới chậm cho nước thấm, đừng xả mạnh làm trôi đất mặt. Những gì nhà vườn dặn về cách tưới thường chứa kinh nghiệm của nhiều mùa khô.
Bạn cũng có thể thấy những hố nhỏ đào dọc sườn dốc, những rãnh ngang đồi, những ao trữ nước ở chỗ thấp nhất của vườn. Đó là cách giữ nước mưa ở lại trong đất thay vì để nó chạy tuột xuống hồ. Khi đi dạo, đừng lấp, đừng giẫm sập bờ những rãnh này. Chúng trông như đường đất bình thường nhưng là phần quan trọng của cách vườn sống qua mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Nước mưa có uống trực tiếp được không?
Không nên. Nước mưa hứng từ mái đi qua mái, máng xối, ống dẫn nên có thể lẫn bụi, phân chim, rêu và vi sinh. Muốn dùng cho ăn uống phải lọc và đun sôi. Khi ở farmstay, hãy dùng nguồn nước uống chủ nhà chuẩn bị sẵn.
Mùa khô ở Tà Đùng farmstay có thiếu nước không?
Tuỳ nơi. Farmstay có giếng sâu, bể chứa lớn hoặc nguồn bơm ổn định thường đủ nước sinh hoạt, nhưng có thể nhắc khách dùng tiết kiệm vào cuối mùa khô. Nếu bạn đi đông người hoặc ở dài ngày vào các tháng khô, nên hỏi trước về nguồn nước.
Vì sao phải bỏ nước mưa đầu trận?
Sau nhiều ngày khô, mái nhà tích bụi đất, lá mục, phân chim. Những lít nước đầu tiên cuốn hết chỗ đó xuống. Cho phần nước này chảy bỏ đi rồi mới hứng vào bồn giúp nước trong bồn sạch hơn và lâu bị đục, có mùi.
Bồn nước mưa để lâu có bị muỗi không?
Có, nếu để hở nắp. Muỗi vằn đẻ trứng trong nước đọng tương đối sạch quanh nhà. Bồn phải đậy kín, có lưới ở các lỗ thông, và quanh nhà không để vật dụng đọng nước. Khách nhớ đậy nắp sau khi lấy nước.
Nước mưa tưới rau có tốt hơn nước giếng không?
Nước mưa mềm, ít khoáng và ít muối hoà tan nên cây thường ưa, đặc biệt là rau và cây con trong bầu. Nhưng điều quan trọng hơn là tưới đúng lúc và đủ lượng. Nhiều nhà vườn dùng cả hai nguồn tuỳ mùa.
Đi farmstay mùa khô cần lưu ý gì về nước?
Tắm gọn, không để vòi chảy khi đánh răng, rửa rau trong chậu, gom đồ giặt chung, báo ngay khi thấy vòi rò. Mang theo chai nước dùng lại để rót nước uống của chủ nhà, và hỏi trước khi dùng vòi lớn để rửa xe hay giày.