Ba việc chăm đất khách ở farmstay Tà Đùng hay được giao là làm cỏ, vun gốc và bón phân hữu cơ. Làm đúng nghĩa là: nhổ cỏ trong luống rau nhưng giữ thảm cỏ thấp ở lối đi và giữa hàng cây trên đồi dốc để chống xói; vun đất nhẹ quanh gốc, không lấp cổ rễ; rải phân đã ủ hoai theo vòng ngoài tán lá chứ không đổ sát thân cây, rồi phủ lá khô giữ ẩm.
Những việc này trông như việc tay chân thuần tuý, nhưng mỗi động tác đều có lý do nằm ở đất và rễ. Đất đỏ trên các sườn đồi quanh hồ tơi và giữ nước khá tốt nhưng dễ trôi khi mưa lớn trên dốc trống. Rễ hút của cây không nằm sát thân mà toả ra vùng dưới mép tán. Bài này giải thích từng việc, chỉ ra phần nào khách làm được ngay, phần nào phải để chủ quyết, và các lỗi hay gặp khiến chủ vườn phải làm lại.
Vì sao vườn trên đồi Tà Đùng không làm sạch cỏ hết?
Khách từ phố về hay nghĩ vườn đẹp là vườn sạch cỏ, đất trơn bóng dưới gốc cây. Ở vùng đồi dốc như quanh hồ Tà Đùng, nhiều nhà vườn và tài liệu khuyến nông lại khuyên làm ngược lại: giữ một lớp cỏ thấp hoặc cây che phủ giữa các hàng cà phê, tiêu, cây ăn trái, chỉ làm sạch cỏ trong vòng quanh gốc. Lý do là xói mòn. Mưa Tây Nguyên mùa mưa thường lớn và dồn dập; đất dốc trống trơn bị nước cuốn mất lớp mặt màu mỡ nhất. Rễ cỏ giữ đất, thân lá cỏ làm giảm sức rơi của hạt mưa.
Cỏ trong luống rau thì khác: rau thấp, rễ nông, bị cỏ giành nước và ánh sáng rất nhanh, nên luống rau cần nhổ sạch. Vì vậy câu đầu tiên nên hỏi chủ khi nhận việc làm cỏ là "làm sạch ở đâu, giữ ở đâu". Nhiều vườn cắt cỏ giữa hàng bằng máy cho thấp chứ không nhổ, phần cỏ cắt để tại chỗ làm lớp phủ. Việc cắt máy đó là của nhà vườn. Phần của khách thường là nhổ tay trong luống rau, quanh gốc cây con và quanh gốc cây non mới trồng, nơi cỏ lấn nhanh nhất mà máy không vào được.
Nhổ cỏ bằng tay trong luống rau và quanh cây con
Nhổ khi đất còn ẩm. Sáng sớm hoặc sau mưa, đất mềm, cỏ ra cả rễ. Nhổ khi đất khô cứng thì cỏ đứt ngang, vài ngày sau mọc lại, còn bạn mất sức gấp đôi.
Nắm sát gốc, kéo chậm. Cầm cỏ ở chỗ sát mặt đất, kéo thẳng lên từ từ. Với cỏ rễ chùm bám chặt, dùng dao cấy nhỏ hoặc cuốc tay xới nhẹ bên cạnh rồi mới nhổ, tránh kéo theo rễ rau.
Phân biệt rau và cỏ. Luống mới gieo, rau con và cỏ con rất giống nhau. Nhìn hàng gieo: rau mọc theo hàng hoặc hốc, cỏ mọc lung tung. Không chắc thì hỏi, đừng đoán.
Gom cỏ ra khỏi luống. Cỏ nhổ ra để lại trên luống có thể bén rễ lại, nhất là sau mưa. Gom vào rổ, mang về đống ủ hoặc chỗ chủ chỉ. Cỏ đã ra hạt nên để riêng vì đem ủ dễ gieo hạt cỏ lại vào vườn.
Ngồi thay vì cúi gập. Dùng ghế đẩu thấp hoặc quỳ trên tấm đệm. Cúi gập lưng nhổ cỏ một giờ là đủ để lưng người văn phòng kêu suốt ngày hôm sau.
Vun gốc: nhẹ tay, không lấp cổ rễ
Vun gốc là kéo một lớp đất tơi về quanh gốc cây, thường làm sau khi làm cỏ hoặc sau mưa lớn làm trôi đất lộ rễ. Với rau ăn củ, cây họ đậu, bắp, vun giúp cây đứng vững và rễ có thêm đất để phát triển. Với cây lâu năm như cà phê, tiêu, sầu riêng non, nhà vườn thường vun bồn quanh gốc để giữ phân, giữ nước khi tưới. Động tác thì đơn giản: dùng cuốc nhỏ hoặc tay, kéo đất từ bên ngoài vào quanh gốc thành gờ thấp.
Điều cần nhớ là cổ rễ, chỗ thân chuyển thành rễ, không nên bị lấp sâu. Lấp đất cao quá cổ rễ, nhất là đất ẩm, có thể làm phần thân bị thối hoặc tạo điều kiện cho nấm bệnh. Với cây ghép như sầu riêng, bơ ghép, mắt ghép phải nằm trên mặt đất, không được lấp. Khi không biết cổ rễ ở đâu, hỏi chủ chỉ một cây mẫu. Một lỗi khác là cuốc quá gần gốc làm đứt rễ ngang của cây lâu năm, đặc biệt hồ tiêu có rễ ăn nông và nhạy cảm. Với tiêu, nhiều nhà vườn chỉ cho khách nhặt cỏ tay quanh trụ, không cho cuốc. Sau khi vun, nhìn lại cả hàng: bồn quanh các gốc nên cao đều, mép bồn hơi gờ lên để giữ nước tưới và phân không trôi ra lối đi khi mưa.
Bón phân hữu cơ: rải đâu, bao nhiêu, ai quyết
Phân hữu cơ ở farmstay thường là phân chuồng (gà, bò, dê) đã ủ hoai, phân trùn, hoặc phân ủ từ lá và phụ phẩm vườn. Phần khách làm được và phần để chủ quyết:
| Câu hỏi | Nguyên tắc chung | Ai quyết |
|---|---|---|
| Phân đã hoai chưa? | Phân hoai thường màu sẫm, tơi, ít mùi hôi; phân tươi nóng, hôi, có thể làm cháy rễ và mang mầm bệnh | Chủ vườn |
| Rải ở đâu? | Theo vòng dưới mép tán lá, nơi có nhiều rễ hút; không đổ sát thân | Chủ chỉ cây mẫu, khách làm theo |
| Bao nhiêu? | Tuỳ tuổi cây, loại phân, thời điểm trong mùa | Chủ vườn, khách không tự ước lượng |
| Rải xong làm gì? | Lấp nhẹ một lớp đất mỏng hoặc phủ lá khô để phân không bị nắng làm khô, mưa cuốn trôi | Khách làm được |
| Khi nào bón? | Nhiều vườn bón vào đầu và giữa mùa mưa khi đất đủ ẩm | Chủ vườn theo lịch của vườn |
Đeo găng và rửa tay kỹ sau khi bón phân chuồng, kể cả phân đã hoai. Không dụi mắt, không ăn uống khi tay chưa rửa. Trẻ em có thể giúp rải lá phủ nhưng không nên bốc phân bằng tay.
Phủ gốc giữ ẩm: việc nhỏ khách làm rất tốt
Phủ gì. Lá khô, cỏ đã cắt, vỏ cà phê đã ủ, rơm — vật liệu sẵn trong vườn. Tránh lấy lá từ cây bị bệnh hay lô vừa phun thuốc.
Phủ ở đâu. Thành vòng quanh gốc, theo vùng bồn đã vun, cách thân một khoảng nhỏ để gốc thông thoáng, không ẩm mục cổ rễ.
Phủ dày bao nhiêu. Đủ che kín mặt đất để giảm bốc hơi và hạn chế cỏ mọc; dày quá ở mùa mưa lại giữ ẩm quá mức. Chủ sẽ chỉ mức hợp với mùa.
Vì sao quan trọng ở Tà Đùng. Mùa khô kéo dài nhiều tháng, nắng và gió hanh làm đất nứt. Lớp phủ giữ ẩm cho rễ, giảm số lần tưới, và khi mục đi trả lại chất hữu cơ cho đất. Mùa mưa, lớp phủ còn làm giảm sức rơi của hạt mưa xuống mặt đất trần, bớt đất bắn lên lá và bớt trôi lớp đất mặt.
Phủ xong thì kiểm lại. Đi một vòng xem lớp phủ có chạm sát thân không, có che lấp ống tưới nhỏ giọt không. Ống bị phủ kín thì chủ khó thấy chỗ rò, nên chừa lộ ra một đoạn.
Đất đỏ vùng đồi quanh hồ: vì sao chăm đất ở đây khác đồng bằng
Vườn quanh hồ Tà Đùng phần nhiều nằm trên đất đỏ, đỏ vàng của vùng đồi Tây Nguyên; có vườn đất đỏ thẫm tơi, có vườn đất vàng lẫn sỏi đá, khác nhau ngay giữa hai sườn đồi. Muốn biết vườn mình ở là loại đất gì, hỏi chủ là nhanh nhất. Đất tốt thì có màu đỏ nâu, tơi xốp, thoát nước khá, hợp với cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái. Nhưng tơi xốp cũng có nghĩa là dễ trôi khi mưa lớn trên sườn dốc, và khi bị cày xới, phơi trống lâu năm, đất mất dần chất hữu cơ, trở nên chai, bí. Vì thế cách chăm đất ở đây nhấn vào ba thứ: giữ đất khỏi trôi, trả lại chất hữu cơ, và hạn chế để đất trần.
Đất đỏ còn dính bết khi ướt. Bạn sẽ thấy điều này ngay khi đi trong vườn sau mưa: đất bám vào đế giày thành từng mảng nặng, lối dốc trơn trượt. Làm cỏ, vun gốc lúc đất ướt sũng sẽ làm đất bết, nén chặt, nên nhà vườn thường đợi đất ráo bớt mới làm. Ngược lại, giữa mùa khô đất cứng, nhổ cỏ không ra rễ. Thời điểm vàng là sáng sớm sau một đêm có sương hoặc một hai ngày sau mưa. Hiểu điều này bạn sẽ biết vì sao chủ có khi bảo "hôm nay chưa làm cỏ được" — không phải vì không muốn giao việc, mà vì đất chưa sẵn sàng. Giày dép cũng vậy: đế có rãnh sâu bám tốt trên đất khô nhưng lại giữ đất bết khi ướt, nên rửa đế ở vòi nước trước khi bước lên hiên nhà.
Làm cỏ, bón phân theo mùa: khách ở tháng nào thì gặp việc gì
Đầu mùa mưa. Cỏ mọc rất nhanh sau những trận mưa đầu. Đây là lúc làm cỏ quanh gốc, bón phân hữu cơ, phủ gốc và trồng dặm cây con. Khách ở vào giai đoạn này có nhiều việc chăm đất nhất, và cũng là lúc nên mang ủng hoặc giày chịu bùn.
Giữa mùa mưa. Cỏ giữa hàng được cắt thấp để giữ đất, rau trong luống cần làm cỏ thường xuyên. Việc chính là giữ rãnh thoát nước, không để nước đọng quanh gốc tiêu, gốc sầu riêng.
Cuối mùa mưa, đầu mùa khô. Vườn cà phê vào mùa hái, ít ai làm cỏ. Phủ gốc bắt đầu quan trọng để giữ ẩm cho mùa khô sắp tới. Cỏ dưới gốc cà phê thường được dọn trước khi hái để trái rụng dễ nhặt, và khách có thể phụ gom cỏ, lá ra khỏi mặt gốc.
Giữa mùa khô. Đất cứng, cỏ ít mọc. Việc chăm đất chủ yếu là duy trì lớp phủ và tưới. Làm cỏ chỉ làm trong luống rau có tưới. Đây là mùa khách thấy rõ nhất giá trị của lớp phủ: gốc có phủ đất vẫn ẩm, gốc trần đất nứt chân chim.
Một buổi chăm đất mẫu và những lỗi hay gặp
Ví dụ một buổi sáng hai tiếng: nửa giờ đầu làm cỏ một luống rau cùng chủ, một giờ tiếp theo nhổ cỏ quanh khoảng chục gốc cây non và vun bồn nhẹ, nửa giờ cuối rải phân hoai theo cây mẫu chủ chỉ rồi phủ lá. Như vậy bạn đã đi qua đủ vòng chăm đất cơ bản và thấy được vì sao từng bước nối với nhau: làm cỏ để cây không bị giành dinh dưỡng, vun để giữ phân giữ nước, bón để nuôi cây, phủ để giữ những thứ vừa làm khỏi bị nắng gió lấy đi.
Lỗi hay gặp nhất là làm quá tay: nhổ sạch cả thảm cỏ giữa hàng trên dốc, cuốc sâu đứt rễ tiêu, đổ phân sát gốc thành đống, phủ lá dày chèn kín thân cây. Lỗi thứ hai là làm lẫn việc: cầm nhầm bao phân hoá học vì tưởng phân hữu cơ, lấy lá phủ từ đống lá vừa dọn ở lô mới phun. Cách tránh rất đơn giản — chỉ dùng thứ chủ đã đưa vào tay, hỏi lại khi thấy có gì lạ. Lỗi thứ ba là quên chính mình: làm liền hai tiếng không uống nước, không đổi tư thế. Chăm đất là việc chậm, cứ làm chậm. Cuối buổi, rửa cuốc, dao cấy, treo đúng chỗ; dụng cụ dính đất đỏ để qua đêm sẽ khô cứng, rỉ sét nhanh trong mùa mưa ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Khách có nên tự ủ phân khi ở farmstay không?
Bạn có thể phụ chủ đổ lá, cỏ, rác bếp vào đống ủ và đảo đống ủ theo hướng dẫn. Tỷ lệ nguyên liệu, độ ẩm và thời gian ủ là việc của chủ vườn. Phần ủ phân như một mô hình sống xanh được nói kỹ ở danh mục sống xanh của trang.
Phân gà tươi có bón ngay cho rau được không?
Không nên. Phân tươi chưa hoai có thể gây nóng, hại rễ và mang mầm bệnh. Nhà vườn thường ủ cho hoai trước khi bón cho rau. Khách chỉ dùng loại phân chủ đã đưa.
Có cần nhổ hết cỏ trong vườn cà phê không?
Thường là không. Trên đất dốc nhiều nhà vườn giữ thảm cỏ thấp giữa hàng để chống xói, chỉ làm sạch cỏ quanh gốc. Hỏi chủ khu nào làm sạch, khu nào giữ.
Làm cỏ có cần dụng cụ gì không?
Chỉ cần găng tay, cuốc tay hoặc dao cấy nhỏ, rổ đựng cỏ, ghế đẩu thấp hoặc đệm quỳ. Farmstay thường có sẵn những thứ này. Dụng cụ sắc như liềm, dao phát, máy cắt cỏ nên để người quen việc dùng.
Vì sao không được lấp đất lên mắt ghép của cây?
Mắt ghép bị lấp đất có thể khiến phần cây ghép ra rễ hoặc bị thối, làm mất ưu điểm của giống ghép. Vì vậy với sầu riêng, bơ ghép, vun gốc phải để mắt ghép nằm trên mặt đất.