Trồng cây con là việc vườn khách ở farmstay Tà Đùng nhớ lâu nhất, và có ba mức: gieo hạt rau vào khay dưới hiên, ra ngôi cây rau con từ khay xuống luống, và trồng một cây ăn trái hoặc cây lâu năm non từ bầu xuống hố. Mỗi mức cần một kỹ thuật riêng, nhưng điểm chung là đất ẩm, rễ không bị tổn thương, cây không bị lấp quá sâu và được che nắng tưới nước đều trong tuần đầu.
Thời điểm cũng quan trọng. Ở Tây Nguyên, cây lâu năm thường được trồng vào đầu và giữa mùa mưa để tận dụng nước trời; trồng giữa mùa khô thì phải tưới đều và che nắng kỹ hơn nhiều. Rau thì gieo quanh năm nếu chủ động được nước. Vì vậy việc bạn được làm phụ thuộc vào lúc bạn ở. Bài này đi qua cả ba mức, giải thích vì sao nhà vườn làm vậy, và gợi ý cách để cây bạn trồng còn sống khi bạn đã về.
Ba mức trồng cây con khách có thể gặp
Bảng so sánh ba việc để bạn biết mình muốn thử mức nào và nói với chủ:
| Mức | Ở đâu | Thời lượng | Hợp với ai | Điều quan trọng nhất |
|---|---|---|---|---|
| Gieo hạt vào khay hoặc bầu nhỏ | Bàn dưới hiên, có mái che | Nửa giờ đến một giờ | Trẻ em, ông bà, ai cũng làm được | Gieo nông, giữ ẩm, không để nắng gắt |
| Ra ngôi rau con xuống luống | Luống rau gần nhà | Một đến hai giờ | Người lớn, trẻ lớn có hướng dẫn | Không làm đứt rễ, trồng chiều mát hoặc trời râm |
| Trồng cây non từ bầu xuống hố | Vườn cây lâu năm, thường đầu mùa mưa | Vài giờ cho vài cây | Người lớn khoẻ, làm cùng chủ | Hố đã chuẩn bị, xé bầu khéo, không lấp cổ rễ hay mắt ghép |
Nhiều farmstay chỉ có hai mức đầu vì cây lâu năm không phải mùa nào cũng trồng. Nếu bạn muốn trồng một cây ăn trái làm kỷ niệm, hỏi chủ khi đặt chỗ: vườn có kế hoạch trồng thêm không, trồng vào tháng nào, cây giống gì.
Gieo hạt rau vào khay dưới hiên
Đây là việc nhẹ nhất, làm ngồi được, rất hợp với trẻ em. Các bước thường gặp:
- Chuẩn bị giá thể chủ đưa: thường là hỗn hợp đất tơi, phân hoai, xơ dừa hoặc trấu. Bóp thử thấy ẩm nhưng không chảy nước là vừa.
- Cho giá thể vào khay hoặc bầu nhỏ, gạt bằng, ấn nhẹ cho chặt vừa phải — quá chặt rễ khó đâm, quá xốp hạt rơi sâu.
- Gieo một vài hạt mỗi ô theo hướng dẫn của chủ. Hạt nhỏ gieo nông, chỉ phủ một lớp mỏng; hạt to như bầu, bí ấn sâu hơn một chút.
- Phủ lớp giá thể mỏng, tưới bằng bình phun sương hoặc bình hoa sen nhỏ để hạt không bị trôi.
- Đặt khay ở chỗ có ánh sáng nhưng tránh nắng gắt trực tiếp, che mưa lớn.
- Ghi nhớ loại hạt từng khay bằng cách chủ đang dùng — cắm que, đặt khay theo thứ tự — để khi cây mọc biết là gì.
Vài ngày sau hạt nảy mầm, tuỳ loại. Nếu bạn ở đủ lâu, bạn sẽ thấy mầm nhú lên và có thể tỉa bớt cây yếu ở ô mọc dày — một bài học rất hay cho trẻ về việc chọn cây khoẻ để nuôi. Sau buổi gieo, dọn bàn, đổ phần giá thể thừa về bao, rửa bình tưới và đặt khay đúng chỗ chủ chỉ.
Ra ngôi cây rau con xuống luống: giữ bầu rễ nguyên vẹn
Ra ngôi là đưa cây con từ khay, bầu xuống luống đã làm đất sẵn. Thời điểm tốt nhất là chiều mát hoặc ngày trời râm, để cây có cả đêm hồi lại trước khi gặp nắng. Trước khi nhổ cây khỏi khay, tưới ẩm khay để bầu đất dính vào rễ. Ấn nhẹ đáy ô hoặc dùng que nhỏ đẩy từ dưới lên, cầm cây ở lá chứ không bóp thân — thân cây con rất dễ dập, mà lá thì cây còn mọc lá mới. Bầu đất phải nguyên, rễ không lộ ra không khí lâu.
Dưới luống, chủ thường đã đánh hàng hoặc đánh dấu khoảng cách. Đào lỗ vừa bằng bầu, đặt cây vào sao cho mặt bầu ngang mặt luống hoặc thấp hơn một chút tuỳ loại rau, lấp đất và ấn nhẹ quanh gốc để rễ tiếp xúc với đất, không ấn mạnh làm đất nén chặt. Tưới ngay sau khi trồng, tưới nhẹ vào gốc. Với nắng cao nguyên mùa khô, nhiều nhà vườn che cây mới trồng bằng lá chuối, lưới hoặc cành cây vài ngày đầu. Cây héo nhẹ ngày đầu là bình thường; héo rũ qua ngày thứ hai thì báo chủ. Rau con thừa sau khi ra ngôi đừng vứt; hỏi chủ trồng dặm chỗ trống hoặc để nuôi gà.
Trồng một cây ăn trái non từ bầu xuống hố
Đây là việc làm cùng chủ, thường vào đầu mùa mưa. Các bước nhà vườn hay làm:
- Hố đã được chủ đào và bón lót từ trước, thường trộn đất mặt với phân hoai để đất trong hố ổn định. Khách không cần tự đào hố lớn trên đất đồi.
- Đào một lỗ nhỏ giữa hố vừa đủ bầu cây.
- Dùng dao nhỏ rạch túi bầu theo chiều dọc và rạch đáy, tháo túi ra khéo để bầu đất không vỡ. Không trồng cả túi ni lông xuống đất.
- Đặt bầu vào lỗ, mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất xung quanh; với cây ghép, mắt ghép phải nằm trên mặt đất.
- Lấp đất quanh bầu, ấn nhẹ từ ngoài vào trong, không dẫm mạnh lên bầu.
- Cắm cọc và buộc cây vào cọc bằng dây mềm, buộc lỏng hình số tám để cây không bị gió lay mà dây không thắt thân.
- Tưới đẫm quanh gốc, phủ lá khô hoặc rơm quanh gốc, che nắng nếu trời gắt.
- Gom túi bầu, dây thừa mang về chỗ rác, không để lại trong vườn.
Cây ăn trái non hay gặp ở vườn quanh hồ là sầu riêng, bơ, mít, cà phê con trồng dặm; nhiều vườn còn trồng xen mắc ca hoặc cây che bóng. Việc chọn giống, chọn vị trí trồng, khoảng cách giữa các cây là quyết định của chủ vườn; khách làm phần đặt cây và chăm sau trồng.
Giữ cây con sống qua tuần đầu
Tưới đều nhưng không ngập. Đất quanh gốc cây mới trồng cần ẩm liên tục trong những ngày đầu. Thử bằng ngón tay mỗi sáng; đất khô một đốt ngón thì tưới. Mùa mưa thì ngược lại, phải kiểm tra không để nước đọng quanh gốc.
Che nắng vừa đủ. Che vài ngày tới một hai tuần tuỳ cây và nắng, rồi gỡ dần để cây quen. Che kín mãi làm cây yếu, vươn dài.
Đề phòng gà, chó, ốc sên. Gà thả vườn bới quanh cây mới trồng, ốc sên mùa mưa ăn lá rau con chỉ trong một đêm. Nhiều nhà vườn rào lưới quanh luống mới ra ngôi hoặc trồng ở khu gà không vào.
Không bón thêm ngay. Cây mới trồng chưa hút được nhiều, bón thêm phân lúc này dễ làm hại rễ. Hố đã bón lót là đủ cho giai đoạn đầu.
Ghi lại để biết. Nếu bạn trồng một cây làm kỷ niệm, chụp một tấm ảnh cây và hỏi chủ có thể gửi ảnh cây sau vài tháng không. Có chủ vườn sẵn lòng làm vậy, có nơi không tiện; hỏi trước là được, đừng coi đó là lời hứa.
Trồng cây cùng trẻ em: biến một việc thành một câu chuyện
Với trẻ em, trồng cây là cách hiểu rằng thức ăn không mọc ra từ siêu thị. Nhưng trẻ cần thấy kết quả, mà hạt rau thì cần vài ngày mới nảy mầm, cây ăn trái cần vài năm mới có trái. Cách làm hay là kết hợp: cho trẻ gieo hạt vào khay ngày đầu, ra ngôi những cây con đã có sẵn của chủ vào ngày thứ hai, và nếu ở lâu thì xem mầm hạt mình gieo nhú lên trước khi về. Chủ vườn thường có sẵn cây con ở nhiều giai đoạn, đủ để kể cho trẻ một vòng đời cây trong hai ba ngày.
Cho trẻ dùng xẻng nhỏ, bình tưới nhỏ, găng vừa tay. Không cho trẻ cầm dao rạch bầu — việc đó người lớn làm. Dặn trẻ không cho tay bẩn lên miệng, rửa tay sau khi làm đất. Trẻ hay muốn tưới thật nhiều để cây "uống no"; giải thích rằng rễ cũng cần thở, tưới quá nhiều cây cũng chết. Và đừng hứa với trẻ là cây chắc chắn sống: cây con có thể chết dù làm đúng, đó cũng là một bài học về vườn — nhà vườn trồng dặm mỗi mùa vì không phải cây nào cũng qua được. Một mẹo cuối: cho trẻ cắm một que tre nhỏ cạnh cây mình trồng, buộc một sợi dây màu tự chọn, rồi mỗi sáng trước bữa ăn dắt trẻ ra xem cây ấy còn đứng, có lá mới hay bị gà bới. Thói quen đi thăm một cây của riêng mình vài buổi sáng dạy trẻ về chăm sóc rõ hơn mọi lời giảng.
Vườn trồng gì vào lúc nào: khách ở tháng nào thì gặp việc trồng nào
Lịch trồng ở mỗi farmstay khác nhau. Bảng dưới là nhịp thường gặp ở vườn Tây Nguyên có hai mùa rõ rệt, để bạn hình dung trước khi hỏi chủ:
| Thời điểm | Việc trồng thường gặp | Khách tham gia được |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Trồng mới, trồng dặm cây lâu năm; gieo rau, bắp, đậu ngoài luống | Phụ đặt cây, buộc cọc, phủ gốc; gieo hạt |
| Giữa mùa mưa | Trồng dặm cây chết, ra ngôi rau ăn lá | Ra ngôi rau con, che cây mới trồng khi nắng lên |
| Cuối mùa mưa | Gieo rau cho mùa khô ở luống có tưới | Gieo khay, ra ngôi |
| Mùa khô | Ít trồng cây lâu năm; rau gần nhà gieo theo lứa | Gieo khay dưới hiên, tưới cây con |
Đây là nhịp chung, không phải lịch cứng. Có vườn tưới chủ động trồng cả mùa khô; có vườn chờ mưa thật đều mới trồng. Câu hỏi đơn giản nhất khi đặt chỗ là "tháng đó vườn có trồng gì không, khách có phụ được không". Nếu câu trả lời là không, bạn vẫn có thể gieo một khay rau dưới hiên — việc này làm được gần như quanh năm và chỉ cần một góc có mái che.
Vì sao cây con chết và nhà vườn trồng dặm mỗi mùa
Ở vườn, không phải cây con nào trồng xuống cũng sống. Nguyên nhân thường gặp là nắng gắt mấy ngày đầu khi rễ chưa bén, tưới không đều, úng nước khi mưa dồn, rễ bị tổn thương lúc tháo bầu, sâu xám cắn ngang thân ban đêm, ốc sên ăn lá, gà bới gốc. Có khi cây giống đã yếu từ vườn ươm. Nhà vườn vì vậy luôn giữ vài cây giống dự phòng và trồng dặm vào chỗ cây chết, thường vào mùa mưa năm đó hoặc năm sau. Đây là một phần bình thường của nghề, không phải thất bại.
Với khách, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, khi cây mình trồng chết, đó không hẳn là lỗi của bạn, nhưng cũng là lý do để làm cẩn thận từng bước: tháo bầu khéo, đặt đúng độ sâu, tưới ngay, che nắng. Thứ hai, quan sát chủ trồng dặm là cách học hay về việc nhìn cây: chủ nhìn lá, ấn đất quanh gốc, đào nhẹ xem rễ để biết vì sao cây chết, rồi sửa cách trồng cho cây sau. Nếu bạn ở dài ngày, theo dõi những cây mình trồng mỗi sáng là một thói quen nhỏ giúp bạn nhìn ra cây đang bén rễ hay đang yếu đi, trước khi chủ phải nói.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào ở Tà Đùng trồng cây ăn trái là hợp nhất?
Nhà vườn Tây Nguyên thường trồng cây lâu năm vào đầu và giữa mùa mưa, thường khoảng giữa năm, để cây có nước trời bén rễ. Thời điểm cụ thể tuỳ năm và tuỳ vườn, nên hỏi chủ farmstay.
Có nên mang cây giống từ thành phố lên trồng ở farmstay không?
Không nên tự mang. Cây giống không rõ nguồn có thể mang sâu bệnh vào vườn, và không chắc hợp với điều kiện đất, khí hậu, kế hoạch của chủ. Muốn trồng một cây kỷ niệm thì dùng cây giống chủ vườn chọn.
Vì sao phải xé túi bầu khi trồng?
Túi ni lông không phân huỷ nhanh trong đất, cản rễ phát triển ra ngoài và có thể làm rễ xoắn lại. Rạch và tháo túi khéo để bầu đất nguyên vẹn là cách nhà vườn hay làm.
Cây con mới trồng bị héo có phải đã chết?
Héo nhẹ trong một hai ngày đầu là bình thường do rễ chưa hút kịp. Nếu cây vẫn héo rũ dù đất đủ ẩm và đã che nắng, báo chủ để kiểm tra rễ, sâu hại hay úng nước.
Trẻ mấy tuổi thì làm được việc trồng cây?
Trẻ từ khoảng bốn năm tuổi đã có thể gieo hạt vào khay và tưới bằng bình nhỏ với người lớn bên cạnh. Ra ngôi rau con hợp với trẻ lớn hơn, khéo tay hơn. Việc rạch bầu, đào hố để người lớn làm.