Ủ phân hữu cơ ở farmstay là gom rác bếp, cỏ tươi, phân vật nuôi (phần “xanh”, nhiều đạm) trộn với lá khô, rơm, vỏ cà phê (phần “nâu”, nhiều carbon), giữ ẩm vừa phải và đảo cho thoáng để vi sinh vật phân giải thành một thứ đất sẫm màu, tơi, mùi như đất rừng. Thời gian từ đống rác tới phân dùng được thường tính bằng tháng, tuỳ cách làm và thời tiết.
Ở vùng hồ Tà Đùng, đống ủ có lợi thế lớn: vườn cà phê cho rất nhiều vỏ sau mỗi vụ, cây che bóng rụng lá quanh năm, nhà nào cũng có ít gà, vịt. Nguyên liệu nâu gần như không thiếu. Một farmstay biết ủ phân sẽ biến phần lớn rác bếp của khách thành đất cho luống rau mà khách ăn trong bữa tối.
Bài này không dạy bạn trở thành người làm vườn, mà giúp bạn hiểu đống ủ ở farmstay hoạt động thế nào, nhận ra một đống ủ đang làm đúng, và góp tay khi được mời mà không làm hỏng việc của nhà vườn.
Vì sao rác bếp lại thành đất được?
Trong đống ủ có hàng tỷ vi khuẩn, nấm, cùng giun, mối, bọ nhỏ cùng ăn chất hữu cơ. Chúng cần bốn thứ: thức ăn giàu carbon để lấy năng lượng, thức ăn giàu đạm để xây cơ thể, nước, và không khí. Lá khô, rơm, vỏ cà phê, giấy bìa xé nhỏ cho carbon. Vỏ rau, cỏ tươi, bã cà phê, phân gà cho đạm. Khi hai phần này được trộn đúng, giữ ẩm như miếng bọt biển vắt ráo và có chỗ cho không khí lọt vào, vi sinh sinh sôi rất nhanh.
Lúc vi sinh hoạt động mạnh, lõi đống ủ nóng lên rõ, có khi bốc hơi nhẹ vào buổi sáng se lạnh. Nhiệt này giúp diệt bớt hạt cỏ dại và mầm bệnh trong rác. Sau giai đoạn nóng, đống ủ nguội dần, giun và nấm vào làm nốt phần việc, biến xác lá thành mùn. Đó là lý do người ta nói đống ủ “chín”: lúc không còn nhận ra vỏ rau hay lá cây, chỉ còn đất tơi.
Nếu thiếu không khí, đống ủ chuyển sang kiểu phân huỷ yếm khí, bốc mùi thối, chua, nhớt. Nếu thiếu nước, nó khô cong và đứng im. Nếu quá nhiều rác bếp mà ít lá khô, nó nhão và hôi. Hầu hết những đống ủ “có mùi” mà khách gặp là do mất cân bằng, chứ không phải ủ phân thì phải hôi.
Thứ gì vào đống ủ, thứ gì không
Mỗi nhà vườn có quy ước riêng tuỳ kiểu đống ủ và vật nuôi quanh đó, nhưng nhìn chung có thể chia như sau:
| Nhóm | Ví dụ ở farmstay Tà Đùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xanh (nhiều đạm) | Vỏ rau củ, vỏ trái, bã cà phê, bã trà, cỏ tươi vừa cắt, phân gà, phân dê | Ướt, phân giải nhanh; nhiều quá thì nhão, hôi |
| Nâu (nhiều carbon) | Lá khô cây che bóng, vỏ cà phê khô, rơm, mùn cưa không sơn, giấy bìa xé nhỏ | Khô, phân giải chậm; giữ đống ủ tơi và không mùi |
| Cho vào có chừng mực | Vỏ trứng giã nhỏ, cơm thừa, vỏ sầu riêng chặt nhỏ, thân chuối băm | Vỏ sầu riêng và thân chuối to nên băm trước, nếu không rất lâu mục |
| Không cho vào | Thịt, xương, dầu mỡ, sữa; nhựa, tem dán; phân chó mèo; cây bệnh nặng; tro than đá | Hút chó, chuột, bốc mùi, mang mầm bệnh hoặc không phân huỷ |
Tỷ lệ xanh – nâu không cần cân đo chính xác. Cách nhà vườn hay dùng là cứ mỗi xô rác bếp đổ vào thì phủ lên một lớp lá khô hoặc vỏ cà phê dày gấp đôi, nhìn thấy lớp nâu che kín lớp xanh là ổn.
Các kiểu ủ phân hay gặp ở farmstay vùng đồi
Đi qua vài farmstay quanh hồ, bạn sẽ gặp mấy kiểu đống ủ khác nhau, mỗi kiểu hợp với một lượng rác và một kiểu vườn:
- Đống ủ lộ thiên có mái che: rác và lá chất thành đống hoặc thành luống dài dưới một mái tôn, mái lá đơn giản để mưa không làm sũng nước. Hợp với vườn lớn, nhiều vỏ cà phê sau vụ.
- Ô ủ bằng tre, lưới hoặc gỗ cũ: hai hoặc ba ô liền nhau; ô đang đổ rác mới, ô đang ủ nóng, ô đang chín. Đảo bằng cách xúc từ ô này sang ô kia. Gọn và dễ nhìn cho khách.
- Hố ủ: đào hố nông ở góc vườn, đổ rác lấp lá, đầy thì lấp đất và trồng bí, trồng chuối lên trên. Hợp với nơi ít rác, nhưng mùa mưa hố dễ đọng nước.
- Thùng ủ có nắp: thùng nhựa lớn khoan lỗ, đặt gần bếp, dùng cho rác bếp hằng ngày; lâu lâu đổ ra đống lớn ủ tiếp. Hợp với khu nghỉ có nhiều phòng.
- Ủ trùn quế: nuôi trùn trong thùng hoặc luống có mái, cho ăn phân bò, rác rau; phân trùn dùng cho luống rau và cây con. Một số farmstay làm để vừa có phân vừa có trùn cho gà.
- Ủ phân chuồng riêng: phân gà, dê trộn với vỏ cà phê, trấu, ủ kỹ tới hoai mục rồi mới bón, vì phân tươi bón thẳng dễ làm cháy rễ và mang mầm bệnh.
Không kiểu nào tốt nhất cho mọi nơi. Điều đáng để ý là đống ủ có được chăm (đảo, che mưa, giữ ẩm) hay chỉ là chỗ đổ rác bị bỏ quên.
Vỏ cà phê: nguyên liệu nâu dồi dào của vườn Tà Đùng
Sau mỗi mùa thu hoạch cà phê, thường rơi vào cuối năm, các nhà vườn trong vùng có một lượng lớn vỏ quả từ khâu xát khô. Trước đây vỏ hay bị đổ thành đống bên đường hoặc đốt, vừa tốn chỗ vừa bốc mùi khi gặp mưa. Ngày càng nhiều nhà vườn đem vỏ về ủ cùng phân chuồng và vôi, hoặc rải trực tiếp phủ gốc cà phê, sầu riêng sau khi đã ủ hoai.
Vỏ cà phê khô xốp, giữ ẩm tốt, khi ủ chín trả lại cho đất một phần chất hữu cơ và kali mà cây đã lấy đi qua trái. Nhưng vỏ tươi còn đường và có tính chua, đổ dày quanh gốc khi chưa ủ có thể lên men, bốc nóng, hút ruồi. Vì vậy cách làm phổ biến là ủ vỏ thành đống riêng vài tháng, trộn thêm phân chuồng, rưới nước cho đủ ẩm, đảo vài lần rồi mới đem bón.
Nếu bạn ở farmstay vào mùa thu hoạch và thấy một núi vỏ màu nâu đỏ phủ bạt cạnh sân phơi, đó rất có thể là nguyên liệu cho đống ủ của cả năm sau. Khách có thể góp tay xúc vỏ phủ lên lớp rác bếp, hoặc rải vỏ đã ủ quanh gốc cây theo vòng tán khi chủ nhà nhờ. Đây là một trong những việc vườn ít rủi ro nhất mà lại thấy rõ vòng chảy của vật chất trong farm.
Góp tay vào đống ủ: một buổi sáng làm cùng nhà vườn
Nếu chủ nhà mời bạn ra đống ủ, công việc thường diễn ra theo trình tự dưới đây. Mang găng tay, giày kín mũi và quần dài:
- Mang xô rác bếp của ngày hôm trước ra, nhặt bỏ tem dán, dây buộc, mảnh nhựa còn sót lại. Đây là bước khách làm tốt nhất vì mắt người mới thường tinh.
- Đổ rác bếp thành một lớp mỏng lên đống ủ, rồi phủ ngay một lớp lá khô hoặc vỏ cà phê dày gấp đôi. Lớp nâu che kín giúp không có ruồi, không mùi.
- Kiểm độ ẩm bằng cách nắm một nắm ở giữa đống: bóp chảy nước là quá ướt, cần thêm lá khô; rời ra bụi là quá khô, cần tưới thêm.
- Khi chủ nhà bảo tới ngày đảo, dùng chĩa hoặc xẻng xúc phần ngoài vào giữa, phần giữa ra ngoài, để chỗ nào cũng được ủ nóng và thoáng khí. Làm chậm, giữ lưng thẳng, dùng lực chân.
- Đậy lại bằng bạt hoặc lá chuối nếu trời sắp mưa, rửa dụng cụ, rửa tay kỹ bằng xà phòng trước khi vào bếp hay cầm đồ ăn.
Đống ủ có phân chuồng có thể có vi khuẩn gây bệnh, nên rửa tay kỹ là bước bắt buộc, nhất là với trẻ nhỏ. Không ai nên ăn uống khi đang làm ở khu ủ.
Nhận ra một đống ủ đang làm đúng và lúc phân đã chín
Một đống ủ khoẻ có mùi giống đất ẩm sau mưa hay mùi lá mục dưới tán rừng. Khi bới nhẹ lớp ngoài, phía trong ấm tay vào buổi sáng, có sợi nấm trắng mảnh, có giun đỏ, bọ nhỏ, và không có nước nhớt rỉ ra chân đống. Ruồi có quanh lớp mặt khi vừa đổ rác là bình thường, nhưng nếu ruồi bu dày cả ngày, rác bếp lộ trên mặt, mùi chua thối bay tới chỗ ngồi thì đống ủ đang thiếu lớp phủ nâu.
Phân ủ chín có màu nâu sẫm gần như đen, tơi, cầm lên vụn ra, không còn nhận ra vỏ rau, chỉ còn vài mẩu cành gỗ hay vỏ trứng. Đống ủ nguội hẳn, không còn bốc hơi khi đảo. Lúc này nhà vườn thường sàng sơ qua, phần mịn cho luống rau và bầu ươm cây con, phần thô rải quanh gốc cây lớn hoặc đổ ngược lại vào đống ủ mới để làm “men”.
Thời gian chín khác nhau nhiều. Đống ủ nóng được đảo đều, đủ ẩm, có phân chuồng có thể dùng được sau vài tháng; đống ủ để yên, ít đảo có thể mất lâu hơn nhiều. Mùa mưa ở Tà Đùng đống ủ dễ sũng nước nếu không có mái, mùa khô thì phải tưới thêm. Bạn ở vài ngày sẽ không thấy được cả vòng, nhưng nhìn ba ô ủ ở ba giai đoạn cạnh nhau cũng đủ hình dung rác bếp hôm nay sẽ thành đất cho mùa rau sau.
Những hiểu lầm hay gặp về ủ phân
Phải mua men vi sinh mới ủ được. Men vi sinh bán sẵn giúp đống ủ chạy nhanh hơn và hạn chế mùi, nhiều nhà vườn có dùng. Nhưng vi sinh vật có sẵn trong đất, trong lá mục và phân chuồng. Một nắm đất vườn hoặc vài xẻng phân ủ cũ trộn vào đống mới đã đủ để khởi động. Thiếu men không phải lý do đống ủ hỏng; mất cân bằng xanh nâu mới là lý do thường gặp.
Ủ phân thì phải hôi. Đống ủ đúng cách có mùi đất. Mùi thối, mùi chua là dấu hiệu thiếu không khí hoặc thừa rác ướt. Khách ngồi hiên mà ngửi thấy mùi từ khu ủ thì nhiều khả năng đống ủ đang cần thêm lá khô và một lần đảo.
Cho càng nhiều rác bếp càng tốt. Rác bếp ướt mà đổ dồn một lần, không phủ lá, sẽ nén thành lớp nhão. Đổ ít, phủ ngay, đều đặn mỗi ngày tốt hơn đổ một đống to cuối tuần.
Có phân ủ thì bỏ hẳn phân bón khác. Phân ủ cải thiện đất, giữ ẩm, nuôi sinh vật đất, nhưng hàm lượng dinh dưỡng thấp và không đều. Vườn cà phê, sầu riêng cho trái nhiều thường vẫn cần bổ sung dinh dưỡng theo nhu cầu của cây. Nhà vườn làm theo hướng hữu cơ sẽ dùng thêm phân chuồng hoai, phân trùn, các loại phân hữu cơ được phép, chứ không phải chỉ một đống ủ là đủ.
Tro bếp bỏ vào bao nhiêu cũng được. Tro củi có kali và làm đất bớt chua, rắc một ít vào đống ủ hay luống rau là tốt. Nhưng đổ quá nhiều tro làm đống ủ kiềm hoá, ảnh hưởng vi sinh. Tro than đá, tro đốt rác có nhựa thì không nên dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân hữu cơ mất bao lâu thì dùng được?
Tuỳ cách làm. Đống ủ nóng có đủ xanh và nâu, được đảo đều, giữ ẩm vừa phải thường cần vài tháng. Đống để yên ít đảo có thể lâu gấp nhiều lần. Phân chín có màu sẫm, tơi, mùi đất, không còn nhận ra rác ban đầu.
Vì sao đống ủ phân bị hôi?
Hầu hết do quá nhiều rác bếp ướt mà thiếu lá khô, hoặc bị nén chặt, sũng nước nên thiếu không khí. Cách xử lý là trộn thêm lá khô, vỏ cà phê, rơm, đảo cho thoáng và che mưa. Đống ủ cân bằng gần như không có mùi khó chịu.
Bã cà phê pha xong có cho vào đống ủ được không?
Được, bã cà phê thuộc nhóm xanh giàu đạm, phân giải tốt. Nên trộn đều với lá khô chứ không đổ thành lớp dày. Giấy lọc cà phê không tẩy trắng cũng có thể bỏ chung nếu chủ nhà đồng ý.
Có nên bón phân gà tươi thẳng vào gốc cây không?
Không nên. Phân tươi còn nóng, dễ làm hại rễ, có mùi và có thể mang mầm bệnh. Nhà vườn thường ủ phân gà với vỏ cà phê, trấu hoặc lá khô cho hoai mục rồi mới bón. Khách làm việc với phân chuồng nên đeo găng và rửa tay kỹ.
Trẻ em có nên tham gia ủ phân ở farmstay không?
Trẻ có thể nhặt tem dán khỏi vỏ trái, đổ rau vào đống ủ, rải lá khô phủ lên dưới sự trông chừng của người lớn. Không cho trẻ đảo đống ủ có phân chuồng, không ăn uống ở khu ủ, và rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi làm.
Ở chung cư có ủ phân từ rác bếp được không?
Được, với thùng ủ nhỏ có nắp, rác bếp trộn với bìa giấy xé nhỏ hoặc mùn cưa, hoặc nuôi trùn trong thùng. Nguyên lý vẫn là cân bằng xanh nâu, đủ ẩm, đủ khí. Xem đống ủ ở farmstay là cách tốt để hiểu nguyên lý trước khi thử ở nhà.