Cây bạn gặp nhiều nhất khi ở một farmstay quanh hồ Tà Đùng gần như chắc chắn là cà phê vối (robusta): những cây bụi cao ngang hoặc hơn đầu người, lá to bóng hơi gợn sóng, mọc thành hàng đều trên sườn đồi đất đỏ. Cây ra hoa trắng thơm vào khoảng giữa mùa khô, mang trái xanh suốt mùa mưa và chín đỏ dần từ cuối mùa mưa sang đầu mùa khô.
Vùng đồi quanh hồ, trước thuộc hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong (Đắk Nông), từ 1/7/2025 là xã Tà Đùng của tỉnh Lâm Đồng, và cà phê vối là cây chủ lực của phần lớn nhà vườn ở đây. Nhiều farmstay ở đây vốn là một vườn cà phê, chủ dựng thêm vài căn nhà gỗ để đón khách. Vì vậy cây cà phê không phải "điểm tham quan" mà là hàng xóm ngay bên hiên: buổi sáng bạn đi qua nó để ra luống rau, buổi chiều nó che nắng cho lối đi.
Bài này giúp bạn nhận ra cây, đọc được cây đang ở chặng nào, hiểu vài việc nhà vườn làm với nó, và biết những gì nên tránh khi sống giữa một vườn cà phê đang sản xuất thật.
Nhận ra cây cà phê vối giữa các cây khác trong vườn
Dáng cây. Cà phê vối trong vườn thường được giữ ở dạng bụi nhiều thân hoặc một thân chính với các cành ngang tỏa ra như tầng tán, cao chừng ngang đầu người hoặc cao hơn một chút để dễ hái. Nếu để mọc tự nhiên, cây cao hơn nhiều, nên hầu như vườn nào cũng cắt ngọn và tỉa cành. Từ xa, một vườn cà phê trông như những khối xanh sẫm xếp hàng, xen vài cây cao hơn hẳn là cây che bóng hoặc cây ăn trái trồng xen.
Lá. Lá mọc đối từng cặp trên cành, phiến to, dài, mặt trên xanh đậm và bóng như được đánh sáp, mép lá hơi gợn sóng. Lá non ở đầu cành có màu nhạt hơn, đôi khi ánh đồng. Đây là đặc điểm dễ nhớ nhất: lá đối, bóng, gợn sóng.
Cành. Thân và cành chính mọc thẳng đứng gọi là chồi vượt hoặc thân; cành mang trái mọc ngang gọi là cành quả. Hoa và trái chỉ ra ở nách lá trên cành ngang, xếp thành từng cụm bám sát cành, không có cuống dài.
Mùi. Vò nhẹ một chiếc lá già (lá đã rụng dưới gốc, không bứt lá trên cây) bạn sẽ thấy mùi hăng của lá xanh, không phải mùi cà phê. Mùi cà phê chỉ có khi hạt đã được phơi và rang, chuyện này thuộc về bếp và sân phơi.
Phân biệt với cà phê chè. Cà phê chè (arabica) lá nhỏ hơn, mảnh hơn, cây thấp hơn và ưa vùng cao, mát hơn. Quanh Tà Đùng, thứ bạn gặp gần như luôn là cà phê vối; nếu chủ nhà nói vườn có vài cây chè thì đó là trường hợp riêng, cứ hỏi họ chỉ cho xem để so.
Một năm của cây cà phê vối nhìn từ hiên nhà
Mỗi vườn lệch nhau vài tuần tùy năm mưa sớm hay muộn, tùy vườn có tưới hay không và tùy độ cao. Bảng dưới là nhịp thường gặp quanh Tà Đùng để bạn đoán trước mình sẽ thấy gì khi đặt ngày ở:
| Thời điểm thường gặp | Cây đang làm gì | Bạn thấy gì trong vườn |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa đến đầu mùa khô | Trái chín đỏ dần, nhà vườn hái | Cành trĩu trái đỏ lẫn xanh, người hái, bao tải, sân phơi nâu đỏ |
| Giữa mùa khô | Cây nghỉ sau hái, được tỉa cành, chờ nước | Lá hơi rũ những trưa nắng gắt, gốc được dọn sạch, ống tưới kéo khắp vườn |
| Sau trận mưa lớn đầu tiên hoặc đợt tưới đầu | Nụ bung, hoa nở đồng loạt | Cả sườn đồi trắng, mùi thơm nồng buổi sáng, ong bay rì rầm |
| Cuối mùa khô sang đầu mùa mưa | Đậu trái non, trái lớn chậm | Chùm trái xanh nhỏ như hạt đậu bám sát cành |
| Giữa mùa mưa | Trái lớn, cây ra lá và cành mới | Vườn xanh đậm, cỏ mọc nhanh, nhà vườn làm cỏ, bón phân |
Điều đáng nhớ: từ lúc hoa nở đến lúc trái chín của cà phê vối kéo dài gần cả năm, nên trên cùng một cành bạn hiếm khi thấy hoa và trái chín cùng lúc. Nếu tới vào mùa hoa, bạn sẽ không được hái trái; nếu tới mùa hái, hoa đã là chuyện của năm trước. Chọn ngày ở theo thứ bạn muốn thấy.
Mùa hoa cà phê khi bạn đang ở ngay trong vườn
Hoa cà phê vối nhỏ, trắng, năm cánh, mọc thành chùm dày ở nách lá. Hoa không nở lắt nhắt mà bung gần như cùng lúc sau khi cây được nước: một trận mưa trái mùa hoặc lần tưới đầu tiên của mùa khô. Vài ngày sau đó cả vườn trắng xóa, rồi hoa tàn nhanh, chỉ còn mùi thơm vương lại thêm ít hôm. Người ở farmstay có lợi thế hơn khách ghé qua: bạn thấy được cả buổi sáng đầu tiên hoa hé, khi sương còn đọng trên cánh và mùi thơm đậm nhất.
Cà phê vối cần thụ phấn chéo giữa các cây, nên mùa hoa cũng là mùa của ong và côn trùng. Nếu farmstay nuôi ong hoặc có ong rừng bay vào, những ngày hoa nở là lúc ong làm việc dày nhất. Bạn cứ đứng xem thoải mái, chỉ đừng vung tay xua ong hay rung cành để chụp ảnh "hoa rơi": rung cành làm rụng hoa đang cần thụ phấn, và ong bị kích động có thể đốt.
Một điều khách hay hỏi: có nên tưới nước giúp chủ trong đợt tưới hoa không? Đợt tưới này nhà vườn tính toán lượng nước, thứ tự từng hàng cây và thời điểm, vì nó quyết định hoa nở đều hay nở rải rác. Bạn có thể đi theo xem, phụ kéo ống ở chỗ chủ chỉ, nhưng đừng tự mở van hay dời ống sang hàng khác. Điều cần nhớ: hoa đến rồi đi nhanh, nên những ngày chủ nhà báo vườn vừa tưới hay vừa có mưa lớn, hãy dậy sớm và ra vườn trước bữa sáng.
Trái cà phê: từ chùm xanh đến quả chín đỏ
Sau khi hoa tàn, ở nách lá còn lại những chùm trái non xanh, nhỏ như hạt đậu xanh, bám sát cành. Suốt mùa mưa, trái lớn dần, vỏ căng bóng. Một quả cà phê vối khi chín có vỏ đỏ (một số cây chín màu vàng hoặc đỏ sẫm tùy dòng), bên trong là lớp thịt mỏng, ngọt nhẹ, rồi lớp nhớt bao lấy hai hạt áp mặt phẳng vào nhau. Hai hạt ấy, sau khi phơi khô và bóc vỏ, chính là hạt cà phê nhân.
Trái trên cùng một cành không chín cùng lúc. Bạn sẽ thấy trên một chùm có quả đỏ, quả vàng ương, quả còn xanh. Đây là lý do có hai cách hái: hái chọn từng quả chín (tốn công hơn, hạt đều hơn) và tuốt cả cành khi phần lớn đã chín (nhanh hơn, lẫn quả xanh). Mỗi vườn chọn cách của mình, bạn không cần phán xét cách nào đúng; chỉ cần hiểu khi nhìn bao cà phê có lẫn quả xanh thì đó là chuyện bình thường của cách hái tuốt.
Nếu chủ nhà cho thử, bạn có thể nếm lớp thịt của một quả chín đỏ: vị ngọt nhẹ, hơi chua, ăn xong nhả hạt. Đừng nhai hạt tươi, vừa chát vừa cứng. Và chỉ hái khi chủ cho phép, ở đúng hàng cây chủ chỉ: cà phê là sinh kế cả năm của nhà vườn, không phải trái cây ven đường. Chuyện phơi, rang, pha cà phê từ những quả ấy thuộc phần bếp vườn của trang này; ở đây dừng lại ở cái cây.
Những việc nhà vườn làm với cây mà bạn sẽ bắt gặp
Tỉa cành, bẻ chồi vượt. Thường sau vụ hái, nhà vườn cắt bỏ cành già, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong tán, và bẻ những chồi mọc thẳng từ thân (chồi vượt) để cây dồn sức cho cành mang trái. Bạn sẽ thấy đống cành cắt chất ở bờ lô; nhiều nhà gom làm củi hoặc để mục làm phân.
Làm cỏ, tủ gốc. Mùa mưa cỏ mọc rất nhanh. Có vườn cắt cỏ để phủ lại quanh gốc giữ ẩm, có vườn làm sạch cỏ quanh tán. Lớp cỏ khô, vỏ cà phê, lá rụng phủ dưới gốc là chủ ý, không phải vườn bừa bộn.
Bón phân. Phân thường bón quanh mép tán vào đầu và giữa mùa mưa. Nếu thấy nhà vườn đang bón, bạn nên hỏi đó là phân gì trước khi đi chân trần hay để trẻ ngồi chơi dưới gốc.
Phun thuốc bảo vệ thực vật. Không phải vườn nào cũng phun và không phải lúc nào cũng phun, nhưng nếu có, khách không tham gia, không đi vào hàng cây vừa phun, và nên hỏi chủ khoảng thời gian cần tránh. Thấy người đeo bình phun và đồ bảo hộ, bạn đi đường vòng.
Cưa đốn, ghép chồi. Cây già năng suất kém đôi khi được cưa thấp rồi ghép chồi giống mới. Thấy những gốc cà phê trơ thân cụt có chồi non băng nilon, đó là cây đang được làm lại, đừng chạm vào mắt ghép.
Sống giữa vườn cà phê: những điều nhỏ giữ cây và giữ mình
Ở farmstay, lối đi thường chạy giữa các hàng cà phê. Vài thói quen giúp bạn ở thoải mái mà không làm hại vườn:
- Đi đúng lối mòn hoặc giữa hàng cây, không băng ngang qua gốc. Rễ cà phê ăn nông, giẫm nhiều quanh gốc làm đất chặt.
- Không bẻ cành để chụp ảnh, không kéo cành xuống ngang mặt: cành cà phê giòn, gãy là mất phần trái của năm sau.
- Mặc áo dài tay khi đi qua vườn rậm buổi sáng: lá đẫm sương, có kiến, có sâu róm vào một số thời điểm.
- Nhìn dưới chân khi đi trong vườn sau mưa: đất đỏ trơn, ống tưới nằm ngang lối, hố trồng dặm chưa lấp.
- Mùa hái, sân và lối đi đầy bao cà phê, xe máy chở hàng chạy qua lại: đứng nép, nhường đường cho người làm.
- Hỏi trước khi cho trẻ hái hay nhặt quả rụng: quả rụng dưới gốc có khi chủ nhà sẽ gom lại, có khi đã bị côn trùng đục.
Những điều này nghe nhỏ, nhưng với nhà vườn, một vị khách hiểu cây sẽ được mời ra vườn nhiều hơn, được giải thích nhiều hơn, và đó là phần quý nhất của việc ở farmstay so với ở một khách sạn trong phố.
Cây cà phê nói gì về nơi bạn đang ở
Một vườn cà phê kể khá nhiều về gia đình chủ nhà nếu bạn biết nhìn. Cây đều tán, thấp, được tỉa gọn thường là vườn chăm kỹ, có người làm quanh năm. Vườn có nhiều cây che bóng cao, lớp lá phủ gốc dày, cỏ được cắt chứ không diệt hết thường là nhà vườn đi theo hướng ít hoá chất. Vườn có những lô cây trơ gốc mới cưa, chồi ghép non, là vườn đang làm lại sau nhiều năm. Vườn xen sầu riêng, bơ, mắc ca giữa hàng cà phê là nhà vườn đang chia rủi ro, không đặt cả năm vào một loại cây.
Bạn không cần đánh giá vườn nào tốt hơn. Nhưng hỏi chủ nhà "vườn này trồng từ năm nào", "cây này đã cưa ghép chưa", "vì sao trồng xen cây kia" là cách mở chuyện tự nhiên nhất. Nhiều người trồng cà phê ở Tà Đùng đã gắn với cây này nhiều năm, có gia đình từ nơi khác lên lập nghiệp rồi ở lại với vườn, và câu chuyện của họ về những năm được mùa, mất giá, hạn hán, chuyển đổi cây trồng là thứ không sách nào ghi đủ.
Ở lại vài ngày, bạn sẽ thấy cây cà phê không còn là "cây công nghiệp" trong sách địa lý nữa mà là một sinh vật có nhịp riêng: lá rũ những trưa nắng mùa khô, tươi lại sau đợt tưới, bung hoa trong một đêm, rồi kiên nhẫn nuôi trái suốt mùa mưa. Đó là điều một chuyến ghé vườn nửa giờ khó cho bạn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Farmstay ở Tà Đùng có phải vườn nào cũng là vườn cà phê không?
Không phải tất cả, nhưng phần lớn vườn quanh hồ có cà phê vối, đứng riêng hoặc trồng xen với hồ tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca. Muốn ở giữa vườn cà phê, bạn nên hỏi chủ trước khi đặt xem nhà có bao nhiêu cà phê và cây đang ở mùa nào.
Đến tháng nào thì thấy cà phê chín đỏ trên cây ở Tà Đùng?
Thường từ cuối mùa mưa sang đầu mùa khô cà phê bắt đầu chín và nhà vườn hái rộ, nhưng mỗi năm lệch vài tuần tùy thời tiết và tùy vườn. Hỏi chủ farmstay vườn của họ đã chín chưa ngay trước khi chốt ngày là chắc nhất.
Khách ở farmstay có được tự hái cà phê không?
Chỉ khi chủ nhà cho phép và chỉ ở hàng cây được chỉ. Cà phê là sinh kế của nhà vườn; nhiều nơi vui vẻ cho khách hái thử một rổ, có nơi chỉ cho xem. Tự ý hái, nhất là vườn hàng xóm, là điều không nên làm.
Hoa cà phê có mùi gì và nở được bao lâu?
Hoa cà phê vối thơm nồng, nhiều người tả gần với mùi hoa nhài, đậm nhất vào sáng sớm. Một đợt hoa thường chỉ trắng rộ vài ngày rồi tàn nhanh, vì vậy nếu nghe chủ nhà báo vườn vừa tưới hay vừa có mưa lớn, nên tới sớm.
Đi trong vườn cà phê có cần lo rắn, côn trùng không?
Vườn cà phê là môi trường tự nhiên, có kiến, sâu, ong và đôi khi có rắn. Đi giày kín, mặc áo dài tay, đi đúng lối, không thò tay vào bụi rậm hay hốc gốc cây, cầm đèn khi đi tối là đủ cho hầu hết trường hợp. Bị đốt hay cắn thì báo chủ nhà ngay.
Vì sao cây cà phê trong vườn bị cắt ngọn thấp như vậy?
Nhà vườn cắt ngọn, tỉa cành để giữ cây ở tầm tay hái, để cành ngang nhận nắng đều và ra nhiều trái hơn. Cây cà phê để tự nhiên có thể cao vượt đầu người nhiều, vừa khó hái vừa cho trái thưa ở cành dưới.